Özet
- İki yol: her şeyin önceden kararlaştırıldığı anlaşmalı boşanma ve hâkimin madde madde karar verdiği çekişmeli boşanma.
- Usul: her iki eşin imzaladığı bir protokol (avukatla ya da ülkeye göre nüfus idaresi önünde) veya aile mahkemesine dava dilekçesi; anlaşmazlık varsa çoğu ülkede avukat zorunludur.
- Süreler: anlaşmalı boşanmada birkaç haftadan birkaç aya; çekişmeli boşanmada bir ila üç yıl, bazen daha uzun; birçok ülke önce bir ayrı yaşama süresi ister.
- Masraflar: mahkeme harçlarından çok avukat ve noter ücretleri; fatura seçilen usulle değil anlaşmazlığın derecesiyle büyür; adli yardım hemen her ülkede gelire göre mümkündür.
- Çocuklar: velayet ülkeye göre ortak kalır ya da bir eşe verilir; hâkim çocuğun yararına göre ikameti, her ebeveynle geçirilecek zamanı ve nafakayı belirler.
- Para: mal rejiminin tasfiyesi, evin akıbeti, gerekirse eşler arası nafaka.
- Nereye başvurmalı: aile hukuku avukatı, aile arabuluculuğu, aile mahkemesi; uluslararası çiftler önce hangi mahkemenin yetkili olduğunu kontrol etmeli.
Düzenlenecek dört şey
Evliliğin kendisinin sona ermesi; çocukların velayeti, ikameti ve nafakası; mal rejimine göre malvarlığının paylaşımı ve gerekirse eşe nafaka; ve ev — kim kalır, kim devralır, satılır mı. Bütün ülkelerde bu dört soruya birlikte ya da ayrı, eşler ya da hâkim tarafından cevap verilir. Onlara ayrı ayrı bakmak, ev üzerindeki bir çatışmanın çocukları rehin almasını önler.
İki büyük usul ailesi
Anlaşmalı boşanma: eşler her konuda anlaşır ve hâkim onaylar — Türkiye'de en az bir yıllık evlilik, imzalı bir protokol ve eşlerin duruşmada bizzat dinlenmesi gerekir, çoğu zaman tek celsede biter; Almanya'da bir yıl ayrı yaşadıktan sonra aile mahkemesi, Birleşik Krallık'ta 2022'den beri neden göstermeden ve çevrimiçi —; hızlı, ucuz ve boşanmaların üçte ikisi ile dörtte üçünün biçimi. Tek tarafın talebiyle boşanma: Türkiye'de özel nedenler (zina, hayata kast ve kötü muamele, suç, terk, akıl hastalığı) ya da genel neden olan «evlilik birliğinin temelinden sarsılması» gerekir; hâkim kusuru inceler ve dava aylar, itirazlarla yıllar sürer. Almanya, Hollanda, Birleşik Krallık ve İskandinavya kusurlu boşanmayı artık tanımaz; Fransa ve Belçika onu istisna olarak korumuştur.
Çocuklar
Türkiye'de velayet genellikle bir ebeveyne verilir, anlaşan anne babalar için ortak velayet mümkündür; ikamet ve nafaka protokolde ya da hâkim kararında belirlenir; çocuk ülkeden ülkeye değişen bir yaştan itibaren dinlenir (Türkiye'de Yargıtay uygulamasında sekiz yaşından, Hollanda ve Belçika'da on iki, Almanya'da on dörtten itibaren bağımsız katılım). Velayet sayfası gerisini, ülke sayfaları her ülkenin kurallarını söyler.
Para
Malvarlığı rejime göre paylaşılır — edinilmiş mallara katılma, mal ayrılığı, sözleşmeyle ya da sözleşmesiz —; emeklilik hakları Almanya ve Hollanda'da paylaşılır, Türkiye'de paylaşılmaz; ve eşe nafaka — geçimini sağlayamayan eş için — Türkiye'de «yoksulluk nafakası» adıyla ve şimdiye kadar süresiz olarak verilirdi: Anayasa Mahkemesi Haziran 2026'da «süresiz» ibaresini iptal etti, karar dokuz ay sonra yürürlüğe girecek ve Meclis'e sunulacak 13. Yargı Paketi nafakayı evlilik süresine bağlamayı öngörüyor; Almanya'da 2008'den, Hollanda'da 2020'den beri sınırlıdır. Çocuklar için evde kalan eşin buna hakkı vardır; roller tersse ötekinin de.
Uluslararası çiftler
Hangi mahkemenin yetkili olduğu ve hangi yasanın uygulanacağı, iki ülkeden bir çiftte — ya da üçüncü bir ülkede yaşayanlarda — ilk sorudur: Avrupa Birliği'nde Brüksel II ter Tüzüğü mahkemeye karar verir, Roma III Tüzüğü yasayı seçmeye izin verir; Türkiye ile ise her ülkenin milletlerarası özel hukuku ve Türkiye'de tanıma-tenfiz davası geçerlidir — yurt dışında alınan bir boşanma kararı, Türk nüfus kütüğüne işlenmek için 2018'den beri belirli koşullarla nüfus müdürlüğüne doğrudan bildirilebilir. Davayı ilk açan çoğu zaman mahkemeyi — dolayısıyla sonucu — seçer. Ülke sayfaları neyin geçerli olduğunu söyler.
Masraflar
Birkaç bin TL'den — Türkiye'de harç ve giderler, avukat 30 000 ile 100 000 TL arası, dar gelirliler için baro adli yardımı — bilirkişili uzun bir dava için on binlerce euroya; Almanya'da yaklaşık 1 500 eurodan, Birleşik Krallık'ta 612 sterlin harç artı avukat. Çoğu zaman kısmen karşılanan arabuluculuk neredeyse her zaman mahkemeden ucuzdur. Ülke sayfaları tutarları verir.
