Kıbrıs hukuku: evlilik, boşanma, miras, kürtaj (güney ve kuzey)

Bu sayfada görünün

Günlük haber bültenimizi alın

Kıbrıs, 1974'ten beri fiilen ikiye bölünmüş bir ada: güneyde 2004'ten beri Avrupa Birliği üyesi Kıbrıs Cumhuriyeti (2021 sayımına göre denetimindeki bölgelerde yaklaşık 923 000 nüfus), kuzeyde yalnızca Türkiye'nin tanıdığı Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (İstatistik Kurumu'nun 2023 yıl sonu projeksiyonuna göre 476 214 nüfus).

Güneyde aile içi şiddet için 1440 yardım hattı aranır; kuzeyde ihbarlar Sosyal Hizmetler Dairesi'nin Alo 183 hattına yapılır. Kaynaklar: güney için cylaw.org, gov.cy ve Kıbrıs İstatistik Servisi; kuzey için mevzuat.gov.ct.tr ve KKTC İstatistik Kurumu.

Her bölümde önce adanın güneyindeki Kıbrıs Cumhuriyeti'nin, ardından kuzeyde fiilen uygulanan KKTC mevzuatının kuralları anlatılır. Kuzeye ilişkin bilgiler Merkezi Mevzuat Dairesi'nin yayımladığı 1/1998 sayılı Aile (Evlenme ve Boşanma) Yasası, Ceza Yasası (Fasıl 154) ve 22/2021 sayılı Evlilik Dışında Doğan Çocuklar Yasası'ndan, Sosyal Hizmetler Dairesi ile Polis Genel Müdürlüğü'nün sayfalarından ve İstatistik Kurumu'nun verilerinden alınmıştır; 1946 tarihli Vasiyetnameler ve Veraset Yasası'nın güncel metni çevrimiçi yayımlanmadığından miras kuralları, yasanın resmî baskısı iki hukuk fakültesi incelemesiyle karşılaştırılarak verilmiştir. Kuzeyde boşanmanın tek ölçütü evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır ve isteğe bağlı kürtaj gebeliğin ilk on haftasıyla sınırlıdır.

Evlilik, birliktelik ve boşanma

Güneyde (Kıbrıs Cumhuriyeti)

Kuzeyde (KKTC)

Taraflardan en az biri KKTC yurttaşıysa evlilik, yalnızca 1/1998 sayılı Aile (Evlenme ve Boşanma) Yasası'na uygun medeni nikâhla geçerli olur (m. 3, 14). Nikâhı Aile Mahkemesi yargıcı ya da yargıcın atadığı evlendirme memuru, reşit en az iki tanığın önünde ve herkese açık olarak kıyar (m. 2, 13). Dinî tören ancak bu nikâhın evlenme belgesi gösterilerek yapılabilir; belgesiz töreni yapan da evlenenler de aylık asgari ücretin on katına kadar para cezası, üç yıla kadar hapis ya da her ikisiyle cezalandırılabilir (m. 14).

Evlenme yaşı 18'dir. Mahkeme olağanüstü durumlarda ve iyi nedenlerle, çocuğu ve ana-babasını dinledikten, Sosyal Hizmetler Dairesi ile kamu sağlık kuruluşundaki bir çocuk psikiyatristinin ya da psikoloğun görüşünü aldıktan sonra 16 yaşını bitirmiş kişinin evlenmesine izin verebilir (m. 6).

Nikâhtan önce evlendirme memuruna bildirimde bulunulur ve bildirime şunlar eklenir (m. 10):

Memur, bildirimi aldıktan sonra beş gün içinde dairesinin dışına ve tarafların oturduğu köy ya da mahallede görünür bir yere asar. Askı tarihinden itibaren beş gün içinde herkes, evlenme ehliyeti bulunmadığı ya da yasal bir engel olduğu gerekçesiyle mahkemeye yazılı itirazda bulunabilir. Nikâh askıdan en erken beş gün, en geç üç ay sonra kıyılır; mahkeme özel durumlarda bu süreyi kısaltabilir (m. 11-13).

Eşi hayattayken KKTC'de yeniden evlenen kişi beş yıla kadar hapisle cezalandırılabilir ve bu ikinci evlilik geçersizdir (Ceza Yasası m. 179). Aile Yasası'ndaki mal paylaşımı yalnızca boşanma ya da evliliğin iptali halinde uygulanır (m. 26); evlenmeden birlikte yaşayanlar bu paylaşımdan yararlanamaz. Koruma emri ise çiftin evli olup olmadığına ve aynı evde yaşayıp yaşamadığına bakılmaksızın istenebilir (m. 36).

Boşanma davası, eşlerden birinin olağan olarak oturduğu ya da çalıştığı yerin Aile Mahkemesi'nde açılır; iki eş de yurt dışında yaşayan KKTC yurttaşıysa Lefkoşa Aile Mahkemesi yetkilidir (m. 28). Güneydeki on iki boşanma nedeninin yerine kuzeyde tek ölçüt vardır: evlilik birliğinin, ortak hayatın sürdürülmesi beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması (m. 24). Sarsılmaya ağırlıklı olarak davacının kusuru yol açmışsa davalı itiraz edebilir; ancak itiraz hakkın kötüye kullanılmasıysa ya da evliliğin sürmesinde davalı ve çocuklar için korunmaya değer bir yarar kalmamışsa mahkeme yine boşanmaya karar verebilir. Yasa iki durumda sarsılmayı kanıtlanmış sayar (m. 24):

İstatistik Kurumu'na göre 2023'te gerçekleşen 1148 boşanmanın yüzde 65'i birlikte başvuru ya da davayı kabul yoluyla, yüzde 32'si evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle, yüzde 3'ü iki yıllık ayrı yaşama nedeniyle sonuçlandı.

Eşler anlaşamazsa mahkeme evlilik süresince edinilen malları, dava tarihindeki ortak borçları da hesaba katarak hakkaniyete göre paylaştırır; bir eşe düşen pay toplamın üçte ikisini aşamaz (m. 26). Evlenmeden önce sahip olunan ya da evlilik sırasında miras veya bağış yoluyla gelen mallar kişisel mal sayılır ve paylaşılmaz; bunların evlilik süresince getirdiği kazanç ise paylaşıma girer. Dava sürerken paylaşıma konu bir malı mahkeme izni olmadan satan, devreden, bağışlayan ya da ipotek eden veya yanlış mal beyanında bulunan kişi, aylık asgari ücretin kırk katına kadar para cezası, beş yıla kadar hapis ya da her ikisiyle cezalandırılabilir (m. 26).

Mahkeme, boşanma yüzünden yoksul kalacak ya da geçim sıkıntısına düşecek eşe, ödeyecek eş kusursuz olsa bile, eş nafakası bağlayabilir. Velayeti almayan ebeveynin her çocuk için ödediği aylık katkı, çocuk 18 yaşını geçse bile lise ve lisans öğrenimi boyunca sürer; lisans öğrenimi okulun olağan süresinin bir buçuk katını aşarsa sona erer. Mahkeme, bağladığı nafakaların her üç ayda bir Devlet Planlama Örgütü'nün belirlediği hayat pahalılığı oranında artırılmasını da emreder. Nafakayı ödemeyen kişi aylık asgari ücretin on katına kadar para cezası, bir yıla kadar hapis ya da her ikisiyle cezalandırılabilir (m. 30).

Dava sürerken mahkeme eşlerin ve çocukların geçimi, barınması ve korunması için geçici emir verebilir (m. 28). Taraflar istinafa gitmeyeceklerini mahkemeye yazıyla bildirmedikçe karar, istinaf süresi dolmadan kesinleşmez (m. 29). Boşanınca eşler kararı Nüfus Kayıt Dairesi'ne sunarak bekârlık soyadına döner; isteyen eş aile soyadını kullanmaya devam edebilir, buna itiraz eden eş mahkemeye başvurabilir (m. 35). Aylık geliri asgari ücretin bir buçuk katını aşmayan kişiye Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Dairesi boşanma davası için adli yardım sağlayabilir; adli yardım verilen davalardan harç alınmaz (m. 36A).

Çocuklar, aile ve miras

Güneyde (Kıbrıs Cumhuriyeti)

Kuzeyde (KKTC)

Boşanmada mahkeme velayeti verirken çocuğun yaşını, bedensel sağlığını, ruhsal durumunu ve ihtiyaçlarını gözetir. Yedi yaş ve üstündeki çocuğun kiminle yaşamak istediğini öğrenmek için kamu sağlık kuruluşundaki bir çocuk psikiyatristinin ya da psikoloğun görüşünü alır ve çocuğu yeterince olgun bulursa onun tercihine öncelik verir. Çocuğun yaşayacağı ev, çevre ve okul için Sosyal Hizmetler Dairesi'nin görüşü de alınır (m. 30A).

Evlilik sürerken eşlerden biri, boşanmadan sonra da velayeti alan ebeveyn, çocuğu yurt dışına çıkarmak için diğer ebeveynin yazılı onayını almak zorundadır. Onay verilmezse ya da diğer ebeveyn ülkede değilse mahkemeye başvurulur; mahkeme başvuruyu en geç yedi iş günü içinde sonuçlandırır (m. 41). Yazılı onay kuralı evlilik dışında doğan çocuk için de geçerlidir (22/2021 sayılı Yasa, m. 15).

22/2021 sayılı Evlilik Dışında Doğan Çocuklar Yasası'na göre bu çocuklar nüfus kaydı, soyadı, bakım ve miras dahil her konuda evlilik içinde doğan çocuklarla eşit haklara sahiptir (m. 3-4). Baba, doğumdan sonraki bir yıl içinde anneyle birlikte yapılan başvuruyla ya da herhangi bir zamanda anne, baba veya çocuğun mahkemeye başvurusuyla kayda geçirilir (m. 5-6). Anne ve baba ortak velayette anlaşabilir; bu durumda çocuk anneyle oturur. Anlaşma yoksa ya da kayıt için yalnızca anne başvurmuşsa velayet annededir (m. 8).

Miras, 1946 tarihli Vasiyetnameler ve Veraset Yasası'na göre paylaşılır:

Kürtaj

Güneyde (Kıbrıs Cumhuriyeti)

Kuzeyde (KKTC)

Kuzeyde kürtaj Ceza Yasası'nın (Fasıl 154) 169A maddesiyle düzenlenir. Güneydeki on iki haftalık sınırdan farklı olarak isteğe bağlı kürtaj gebeliğin ilk on haftasıyla sınırlıdır ve Kıbrıs Türk Tabibler Birliği Yasası'na göre kayıtlı bir doğum ve kadın hastalıkları uzmanınca yapılmalıdır. İlk on haftada aranan yazılı rıza şöyledir:

Onuncu haftadan sonra kürtaj ancak gebelik annenin hayatını tehdit ediyorsa, doğacak çocukta bedensel ya da zihinsel sakatlık tehlikesi varsa veya ömür boyu sürecek, tedavisi olanaksız kalıtsal ya da bulaşıcı bir hastalık saptanmışsa yapılabilir; doğum uzmanı ile ilgili dal uzmanının raporları müdahaleden önce Sağlık Müdürlüğü'ne sunulur. Hayatı ya da hayati bir organı tehdit eden acil durumda uzman müdahaleyi hemen yapar ve kadının kimliğini, müdahaleyi ve gerekçesini en geç yirmi dört saat içinde Sağlık Müdürlüğü'ne bildirir. Güneydeki 19 haftalık tecavüz ve ensest istisnasının karşılığı 169A maddesinde yer almaz.

Bu haller dışında gebeliği sonlandıran, buna göz yuman ya da izin veren kişi üç milyon Türk lirasına kadar para cezası, üç yıla kadar hapis ya da her ikisiyle cezalandırılabilir (m. 169A). Ceza Yasası ayrıca yasa dışı yollarla çocuk düşürtmeye teşebbüs eden kişi için on dört yıla, kendi gebeliğini yasa dışı yollarla sonlandırmaya çalışan kadın için yedi yıla kadar hapis öngörür (m. 167-168).

Şiddet

Güneyde (Kıbrıs Cumhuriyeti)

Kuzeyde (KKTC)

Kuzeyde aile içi şiddete karşı temel araç, Aile (Evlenme ve Boşanma) Yasası'nın 36. maddesindeki koruma emridir. Çiftlerden biri, evli olup olmadıklarına ya da aynı evde yaşayıp yaşamadıklarına bakılmaksızın, diğerine veya onun aile fertlerine fiziksel zarar verir ya da buna teşebbüs ederse, fiziksel, ekonomik veya manevi şiddet ya da baskı uygularsa, telefon, mesaj, e-posta veya sosyal medya yoluyla tekrar tekrar rahatsız ederse, ısrarla takip ederse ya da çocuğu haksız yollarla ülke dışına çıkarmakla tehdit ederse koruma emri istenebilir.

Mağdur tek taraflı dilekçeyle doğrudan Aile Mahkemesi'ne ya da Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Dairesi'ne bağlı Şiddeti Önleme ve Danışma Merkezi aracılığıyla başvurur. Mahkeme başvuruyu en kısa sürede inceler ve bu hallerden birinin bulunduğuna ya da bulunma ihtimaline kanaat getirirse hemen koruma emri verir. Emirle şu önlemler alınabilir (m. 36):

Emre uymayan kişi, işlediği başka suçların cezası saklı kalmak üzere, aylık asgari ücretin on katına kadar para cezası, on sekiz aya kadar hapis ya da her ikisiyle cezalandırılabilir (m. 36). Koruma emri başvurusu, tebliği ve uygulanması için vergi, harç ya da başka bir masraf alınmaz; Şiddeti Önleme ve Danışma Merkezi aracılığıyla yapılan başvurularda adli yardım sunulur (m. 36A).

Şiddeti bildirmek için Sosyal Hizmetler Dairesi'nin Alo 183 ihbar hattı yedi gün yirmi dört saat açıktır; ihbarlar başta polis ve sağlık kurumları olmak üzere ilgili kurumlara iletilir. Kuzeyde polis imdat hattı 155'tir; güneyde polisin numarası olan 199, kuzeyde yangın ihbar hattıdır. Polis Genel Müdürlüğü'nün Kadına Karşı Şiddete Müdahale Şubesi 2024'te kadınlara karşı işlenmiş 1032 suç kaydetti; bunların yüzde 45,3'ü darp, yüzde 8,7'si telefonla tahrik edici arama ya da mesajdı.

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Sayfa 'da kontrol edildi. Anılan kurallar ve veriler değişebilir: şüphe halinde belirtilen resmî kaynaktan doğrulayın.

Bu metin yapay zekâ ile hazırlandı, AffectionPlus ekibi tarafından okundu ve kontrol edildi (yöntem ve kaynaklar: Hakkımızda). Bu içerik bir doktorun veya avukatın görüşünün yerini tutmaz. Bir hata mı var? Bize yazın.

Bu sayfayı site haritasında bul