Do czego służy ustrój
Żeby odpowiedzieć na trzy pytania, których nie zadaje się, dopóki wszystko idzie dobrze: czyje jest co, kto może tym rozporządzać, i kto dostaje co przy rozwodzie albo śmierci. Każdy kraj daje odpowiedź w braku umowy — ustrój ustawowy — i pozwala wybrać inny u notariusza. Strony krajowe mówią, jaki ustrój obowiązuje w każdym kraju.
Trzy modele
Wspólność: to, co nabywa się w trakcie małżeństwa, jest obojga — polska wspólność ustawowa, francuska wspólność dorobku, holenderska ograniczona wspólność od 2018 roku (to, co się miało przed ślubem, i spadki pozostają osobiste; w Polsce tak samo). Rozdzielność: każde pozostaje właścicielem tego, co jest na jego nazwisko — tylko z umowy; w Wielkiej Brytanii i Irlandii nie ma ustroju, a sąd dzieli majątek przy rozwodzie według słuszności. Wyrównanie dorobków: rozdzielność w trakcie małżeństwa, podział przyrostu majątku na końcu — niemiecka Zugewinngemeinschaft, austriacka i szwajcarska odmiana, polska rozdzielność z wyrównaniem dorobków z umowy. Żaden model nie jest lepszy; każdy chroni inaczej.
Co ludzie odkrywają za późno
Że mieszkanie kupione w trakcie małżeństwa za pieniądze z pracy jest wspólne, choć jest na nazwisko jednego; że długi firmy jednego z małżonków mogą sięgnąć wspólnego majątku, jeśli drugi wyraził zgodę na zobowiązanie; że w rozdzielności partner, który został w domu, przy rozwodzie nie ma nic; że w Polsce, w Niemczech i we Francji ustrój można zmienić w trakcie małżeństwa u notariusza, ale nikt tego nie robi; i że na emigracji ustrój wynika z miejsca zamieszkania, nie z paszportu. Godzina u notariusza przed ślubem oszczędza większości tych odkryć.
Intercyza
U notariusza, przed albo w trakcie małżeństwa: umowa majątkowa małżeńska wprowadza rozdzielność, rozdzielność z wyrównaniem dorobków albo rozszerza czy ogranicza wspólność. Kosztuje w Polsce od 400 do 700 zł przed ślubem (taksa notarialna), w Niemczech i we Francji kilkaset euro, i jest normą dla kogo ma firmę, spadek albo dzieci z poprzedniego małżeństwa. Wobec wierzycieli działa tylko, jeśli o niej wiedzieli.
Pary międzynarodowe
Dla par mieszkających w Unii rozporządzenie o małżeńskich ustrojach majątkowych z 2016 roku wskazuje od 2019 roku prawo właściwe: prawo pierwszego wspólnego miejsca zamieszkania po ślubie, chyba że małżonkowie wybiorą inne — stosują je Niemcy, Francja, Holandia, Belgia, Włochy, Hiszpania, Austria, Luksemburg i Szwecja, ale nie Polska, Irlandia ani Dania, które stosują własne prawo prywatne międzynarodowe (w Polsce: wspólne prawo ojczyste małżonków, a więc dla dwojga Polaków w Berlinie polska wspólność ustawowa, jeśli chodzi o polski sąd). Polska para w Niemczech, Polka z Brytyjczykiem w Londynie: ustrój zależy od tego, który sąd orzeka, a wybór prawa u notariusza zapobiega niespodziankom. Strony krajowe mówią to kraj po kraju.