Małżeństwo, związek i rozwód — Holandia

Ślub cywilny

Ślub w Holandii możliwy od 18 lat bez wyjątków, po zgłoszeniu w gminie co najmniej dwa tygodnie wcześniej. Holandia była 1 kwietnia 2001 roku pierwszym krajem świata, który otworzył małżeństwo dla par tej samej płci; od 2018 roku małżonkowie żyją domyślnie w ograniczonej wspólności majątkowej. Ślub kościelny bez wcześniejszego ślubu cywilnego jest zakazany — inaczej niż w Polsce.

Wszystkie szczegóły: Ślub cywilny

Związki partnerskie i konkubinat

Zarejestrowany związek partnerski (geregistreerd partnerschap), wprowadzony 1 stycznia 1998 roku, figuruje w Księdze 1 Kodeksu cywilnego obok małżeństwa i ma od 2001 roku prawie te same skutki: wspólność majątkowa (ograniczona od 2018 roku), obowiązek alimentacyjny, dziedziczenie, partnerstwo podatkowe, a od 2014 roku partner płci męskiej staje się automatycznie prawnym ojcem dziecka urodzonego w czasie związku. Różnica tkwi w rozwiązaniu: bez małoletnich dzieci związek kończy się bez sądu, oświadczeniem, które adwokat lub notariusz składa w gminie. Związek można przekształcić w gminie w małżeństwo. Umowa o wspólnym życiu to porozumienie notarialne bez statusu ustawowego: reguluje koszty, mieszkanie i czasem klauzulę o pozostaniu w mieszkaniu, i jest często wymagana dla renty partnerskiej. Kto tylko mieszka razem, jest dla prawa osobą obcą dla drugiego, poza dopłatami (toeslagen) i fiskusem, które wspólne życie widzą.

Dla Polaków w Holandii: zarejestrowany związek partnerski nie ma w Polsce żadnych skutków — polskie prawo nie zna związku rejestrowanego, więc ZUS, urząd skarbowy i USC traktują partnerów jak osoby obce. Umowa o wspólnym życiu również nie działa w Polsce, ale jest ważna jako zwykła umowa cywilna między stronami.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Zarejestrowany związek zawiera się jak małżeństwo: zgłoszenie w gminie co najmniej czternaście dni wcześniej, dwóch do czterech świadków, ceremonia przed urzędnikiem stanu cywilnego. W stałych terminach gminy jest bezpłatny.
• Konkubenci bez związku regulują co najmniej trzy rzeczy: umowę o wspólnym życiu u notariusza (400–900 euro), testament — inaczej partner nie dziedziczy nic i majątek idzie do rodziny — oraz zgłoszenie partnera do funduszu emerytalnego.
• Kto ma dziecko bez małżeństwa lub związku, uznaje je w gminie, najlepiej przed porodem; od 1 stycznia 2023 roku uznający otrzymuje automatycznie wspólną władzę rodzicielską.
• Dla urzędu skarbowego i dopłat jesteście partnerami podatkowymi, gdy mieszkacie razem z dzieckiem, we wspólnym mieszkaniu własnościowym lub z umową notarialną: to zmienia huurtoeslag, zorgtoeslag i odliczenia, także bez żadnej uroczystości — o czym wielu Polaków pracujących w Holandii nie wie.

Koszt i refundacja

Zarejestrowany związek kosztuje w gminie tyle, co małżeństwo: bezpłatnie w stałych terminach, inaczej 400–1 000 euro. Umowa o wspólnym życiu kosztuje 400–900 euro u notariusza, testament 300–600 euro od osoby; wielu notariuszy oferuje pakiet.

Gdzie się zwrócić

• Rijksoverheid.nl: różnice między małżeństwem, zarejestrowanym związkiem a umową o wspólnym życiu, w tabeli.
• Notariusz — umowa o wspólnym życiu i testament; Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) wyjaśnia koszty.
• Het Juridisch Loket — bezpłatne porady o wspólnym życiu, alimentach i władzy rodzicielskiej.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Rijksoverheid — Verschillen tussen trouwen, geregistreerd partnerschap en samenwonen — informacje urzędowe
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, titel 5A (geregistreerd partnerschap) — wetten.overheid.nl
• Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie — Samenwonen — notariat

Artykuł ogólny: Związki partnerskie i konkubinat

Małżeństwo osób tej samej płci

Ustawa o otwarciu małżeństwa z 21 grudnia 2000 roku, w mocy od 1 kwietnia 2001 roku, skreśliła różnicę płci z art. 1:30 Kodeksu cywilnego: małżeństwo mogą zawrzeć dwie osoby różnej lub tej samej płci. Wszystkie skutki są równe — majątek, alimenty, dziedziczenie, emerytura, nazwisko. Adopcja dzieci holenderskich była otwarta od razu; adopcja międzynarodowa przez pary tej samej płci nastąpiła w 2009 roku. Ustawa o rodzicielstwie lesbijskim z 1 kwietnia 2014 roku czyni żonę lub zarejestrowaną partnerkę matki automatycznie prawnym rodzicem, jeśli dziecko poczęto z nieznanym dawcą, a w innych przypadkach pozwala jej uznać dziecko. Od 1 listopada 2014 roku gminy nie mogą zatrudniać nowych urzędników odmawiających udzielania ślubów parom tej samej płci. W lutym 2023 roku do art. 1 Konstytucji dodano „niepełnosprawność” i „orientację seksualną”.

Dla polskich par w Holandii: małżeństwo jest tu w pełni ważne, ale polski USC odmówi jego transkrypcji, a polskie prawo nie przewiduje żadnej formy uznania. Dziecko z holenderskim aktem urodzenia z dwiema matkami napotyka w polskim USC odmowę transkrypcji — NSA orzekał w takich sprawach różnie.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Procedura jest identyczna jak przy każdym małżeństwie: zgłoszenie w gminie, świadkowie, ceremonia; nikt nie może odmówić udzielenia ślubu z powodu płci partnerów.
• Dwie kobiety spodziewające się dziecka: przy nieznanym dawcy z kliniki żona jest automatycznie rodzicem przy porodzie; przy znanym dawcy uznaje dziecko przed porodem w gminie, za zgodą matki, chyba że dawca sam chce uznać.
• Dwóch mężczyzn zostaje wspólnie rodzicami tylko przez adopcję (adopcja pasierba po roku opieki albo adopcja dziecka z macierzyństwa zastępczego po procedurze); prawo holenderskie nie zna jeszcze automatycznego rodzicielstwa partnera ojca.
• Kto wyjeżdża za granicę, prosi wcześniej o zaświadczenie o zdolności do zawarcia małżeństwa i pyta ambasadę o uznanie: niektóre kraje — w tym Polska — nie akceptują małżeństwa i traktują partnerów jak osoby obce.

Koszt i refundacja

Te same opłaty jak przy każdym małżeństwie: bezpłatnie w stałych terminach gminy, inaczej 400–1 000 euro. Uznanie dziecka w gminie jest bezpłatne; adopcja pasierba odbywa się przez adwokata (1 500–3 000 euro) w sądzie.

Gdzie się zwrócić

• Rijksoverheid.nl: małżeństwo, rodzicielstwo drugiej matki, adopcja.
• COC Nederland: organizacja rzecznicza, informacje i kierowanie do prawników.
• College voor de Rechten van de Mens: skargi na dyskryminację ze względu na orientację seksualną.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Rijksoverheid — Huwelijk en geregistreerd partnerschap — informacje urzędowe
• Rijksoverheid — Ouderschap duomoeder — informacje urzędowe
• COC Nederland — organizacja rzecznicza

Artykuł ogólny: Małżeństwo osób tej samej płci

Ustrój majątkowy małżeński

Kto żeni się w Holandii bez intercyzy, wpada od 1 stycznia 2018 roku w ograniczoną wspólność majątkową: to, co każde miało przed ślubem oraz co dziedziczy lub otrzymuje w darowiźnie, pozostaje osobiste; to, co zarobiono lub kupiono w czasie małżeństwa, jest wspólne. Małżeństwa sprzed 2018 roku pozostają w pełnej wspólności. Dla par polskich decyduje, które prawo rządzi majątkiem.

Małżeńskie prawo majątkowe znajduje się w tytułach 6–8 Księgi 1 Kodeksu cywilnego. Ustawa o ograniczeniu ustawowej wspólności majątkowej, w mocy od 1 stycznia 2018 roku, zastąpiła pełną wspólność, którą Holandia znała od 1838 roku. Do ograniczonej wspólności należą: wszystko nabyte w czasie małżeństwa, dochody obojga i dobra, które małżonkowie posiadali wspólnie już przed ślubem — stają się one 50/50, choćby jedno płaciło więcej. Osobiste pozostają: majątek przedmałżeński każdego, spadki i darowizny oraz przedsiębiorstwo sprzed ślubu, z „rozsądnym wynagrodzeniem” dla wspólności za pracę w czasie małżeństwa. Kto chce coś zachować jako osobiste, musi to udowodnić; czego nie udowodniono, uważa się za wspólne (art. 1:94). Intercyzę — rozdzielność (koude uitsluiting), okresową lub końcową klauzulę rozliczeniową — sporządza notariusz i wpisuje do rejestru majątkowego małżeńskiego. Emerytura dzielona jest osobno według ustawy o wyrównaniu praw emerytalnych przy rozwodzie (1995): każde otrzymuje połowę emerytury wypracowanej w czasie małżeństwa.

Holandia uczestniczy w rozporządzeniu (UE) 2016/1103 o ustrojach majątkowych par międzynarodowych; Polska nie. Dla dwojga Polaków, którzy pobrali się po 29 stycznia 2019 roku i zamieszkali po ślubie w Holandii, holenderski sąd zastosuje prawo holenderskie (pierwszy wspólny zwykły pobyt) — czyli ograniczoną wspólność; polski sąd zastosuje prawo polskie (wspólne prawo ojczyste) — czyli pełną wspólność ustawową. Różnica jest realna: w polskim ustroju spadek też jest osobisty, ale wspólne mieszkanie kupione przed ślubem pozostaje w udziałach, a w Holandii staje się 50/50. Rozbieżność usuwa tylko wybór prawa w notarialnej intercyzie.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Prowadzić dokumentację: zachować dowody tego, co posiadało się przed ślubem, i każdego spadku lub darowizny, a prywatnych pieniędzy nie wpłacać bez śladu na wspólne konto. Przy rozwodzie decyduje dowód, nie pamięć.
• Kto kupił razem dom przed ślubem z nierównym wkładem, sporządza intercyzę przed dniem ślubu: bez niej dom staje się wspólny 50/50, a nierówny wkład znika.
• Przedsiębiorcy wybierają często rozdzielność z okresową klauzulą rozliczeniową; klauzulę trzeba wtedy co roku wykonywać, bo niewykonana prowadzi przy rozwodzie do rozliczenia całego majątku, jakby była wspólność.
• Zgłosić rozwód w ciągu dwóch lat do funduszu emerytalnego formularzem Rijksoverheid, inaczej wyrównanie trzeba egzekwować samodzielnie od byłego partnera.
• Para polska powinna wpisać do intercyzy wybór prawa (holenderskiego lub polskiego), by oba kraje oceniały majątek tak samo — zwłaszcza gdy w Polsce jest mieszkanie lub działka.

Koszt i refundacja

Intercyza kosztuje u notariusza 600–1 500 euro, łącznie z wpisem do rejestru; zmiana w czasie małżeństwa kosztuje tyle samo i od 2012 roku nie wymaga zgody sądu.

Gdzie się zwrócić

• Notariusz — intercyza, klauzule rozliczeniowe i porady o majątku przedsiębiorstwa; polskojęzyczni notariusze i prawnicy działają m.in. w Hadze i Rotterdamie.
• Rijksoverheid.nl: objaśnienie ograniczonej wspólności i formularz wyrównania emerytur.
• Rejestr majątkowy małżeński przy sądzie (dostępny online przez rechtspraak.nl).

Najczęstsze pytania

Źródła

• Rijksoverheid — Gemeenschap van goederen en huwelijkse voorwaarden — informacje urzędowe
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, titel 7 (wettelijke gemeenschap van goederen) — wetten.overheid.nl
• Rijksoverheid — Pensioenverevening bij scheiding — informacje urzędowe

Artykuł ogólny: Ustrój majątkowy małżeński

Rozwód

Rozwód w Holandii możliwy tylko przez sąd, z adwokatem, na jedynej podstawie trwałego rozkładu; z małoletnimi dziećmi obowiązkowy jest plan rodzicielski. Wspólny wniosek trwa kilka tygodni, jednostronny pół roku do roku. Alimenty na małżonka są od 2020 roku ograniczone do pięciu lat. Holenderski wyrok wpisuje się do polskiego USC bez postępowania o uznanie.

Wszystkie szczegóły: Rozwód