Ślub cywilny
Artykuły 143 i następne Kodeksu cywilnego określają warunki małżeństwa. Ustawa z 4 kwietnia 2006 roku podniosła wiek do 18 lat dla obojga małżonków; ustawa z 17 maja 2013 roku otworzyła małżeństwo dla par tej samej płci; zaświadczenie przedmałżeńskie zniesiono w 2008 roku, a okres wdowieństwa (délai de viduité) w 2004 roku.
Francja, jako członek UE, stosuje dyrektywę 2004/38/WE o prawie pobytu małżonka i rozporządzenie (UE) 2016/1191, które znosi apostille na aktach stanu cywilnego; polski odpis aktu urodzenia z wielojęzycznym formularzem standardowym jest przyjmowany bez tłumacza przysięgłego. Przesłanki ślubu wyznacza we Francji wyłącznie prawo francuskie.
Dla Polaków dwie różnice wobec Polski: nie ma ślubu konkordatowego — ślub religijny może odbyć się dopiero po cywilnym (art. 433-21 kodeksu karnego karze duchownego, który udziela go wcześniej) — i merostwo wymaga certificat de coutume oraz certificat de célibat, które wydaje konsulat RP w Paryżu lub Lyonie albo zastępuje je polskie zaświadczenie o zdolności prawnej z USC. Para złożona z dwojga obywateli polskich ma też możliwość zawarcia małżeństwa przed polskim konsulem.
Najważniejsze punkty
| Wiek | 18 lat; możliwe tylko zwolnienie prokuratora z ważnego powodu |
|---|---|
| Wielożeństwo | Zakazane; bigamia jest przestępstwem. Małżeństwo poligamiczne ważnie zawarte za granicą wywołuje pewne ograniczone skutki, ale nie daje prawa pobytu drugiej żonie |
| Ta sama płeć | Otwarte od 17 maja 2013 roku |
| Publikacja zapowiedzi | 10 dni w merostwie ślubu i miejsca zamieszkania |
| Przesłuchanie narzeczonych | Przez urzędnika stanu cywilnego, by wykryć małżeństwa przymusowe lub pozorne |
| Świadkowie | Od dwóch do czterech |
| Miejsce | Merostwo gminy zamieszkania jednego z małżonków lub jednego z ich rodziców |
| Nazwisko | Każde zachowuje nazwisko rodowe; używanie nazwiska małżonka to nazwisko używane (nom d'usage), nigdy zmiana stanu cywilnego |
| Intercyza | Umowę majątkową małżeńską spisuje notariusz, zanim odbędzie się ślub |
| Ślub kościelny | Dopuszczalny dopiero po cywilnym; konkordatu w tym zakresie nie ma |
W praktyce
- Dossier w merostwie: dokumenty tożsamości, akty urodzenia nie starsze niż trzy miesiące (polski odpis z formularzem UE — bez tłumaczenia), zaświadczenie o adresie, lista świadków; dla cudzoziemca certificat de coutume i certificat de célibat z konsulatu lub polskie zaświadczenie o zdolności prawnej.
- Przesłuchanie, publikacja zapowiedzi, potem publiczna ceremonia w merostwie, przy otwartych drzwiach.
- Książeczka rodzinna (livret de famille) wydawana jest tego samego dnia; małżeństwo wpisuje się do stanu cywilnego.
- Intercyzę trzeba podpisać u notariusza przed ceremonią; bez niej obowiązuje wspólność dorobku (communauté réduite aux acquêts) — podobna do polskiej wspólności ustawowej.
- Po ceremonii zgłosić akt do transkrypcji w polskim rejestrze stanu cywilnego: w konsulacie RP w Paryżu lub Lyonie albo w USC w Polsce; francuskiemu odpisowi z formularzem UE apostille nie jest potrzebne.
- Małżonek spoza UE: małżeństwo nie daje ani obywatelstwa — deklaracja możliwa po czterech latach małżeństwa i wspólnego życia, ze znajomością francuskiego — ani pobytu automatycznie. Polaków jako obywateli UE to nie dotyczy: mają własne prawo pobytu.
- Akty zagraniczne spoza UE: tłumaczenie przysięgłe i apostille lub legalizacja. We Francji apostille wydają notariusze od 1 maja 2025 roku, legalizację od 1 września 2025 roku.
Koszt i refundacja
Ceremonia jest bezpłatna. Płatne są tylko akty notarialne (intercyza, darowizna między małżonkami — kilkaset euro). Certificat de coutume w konsulacie RP kosztuje kilkadziesiąt euro; transkrypcja w konsulacie ok. 50 euro.
Ostatnie zmiany
Od 1 maja 2025 roku apostille na francuskich dokumentach wydają notariusze zamiast sądów apelacyjnych; między Polską a Francją apostille i tak nie jest potrzebne dla aktów stanu cywilnego (rozporządzenie 2016/1191).
Gdzie się zwrócić
- Wydział stanu cywilnego merostwa miejsca ceremonii.
- Notariusz dla intercyzy i darowizny między małżonkami.
- Konsulat RP w Paryżu lub Lyonie — certificat de coutume, zaświadczenia, transkrypcja, ślub konsularny.
- Service-public.fr — lista dokumentów i wzory.
Warto wiedzieć
Ślub w polskiej parafii we Francji (Paryż, Lille, Lyon, Aulnay) ma wyłącznie skutek religijny i wymaga wcześniejszego aktu ślubu cywilnego — ksiądz, który udzieliłby ślubu bez niego, popełnia przestępstwo. Małżeństwo zawarte za granicą jest we Francji skuteczne dopiero po wpisaniu do francuskiego stanu cywilnego (dla Polaków: francuskie merostwo przyjmie polski akt z formularzem UE).
Najczęstsze pytania
Czy Polak może wziąć ślub konkordatowy we Francji?
Nie. We Francji ślub religijny może odbyć się wyłącznie po ślubie cywilnym w merostwie; duchowny, który udziela ślubu bez aktu cywilnego, podlega karze (art. 433-21 kodeksu karnego). Kto chce ślubu konkordatowego, musi go zawrzeć w Polsce; akt z formularzem UE merostwo francuskie później wpisze do swojego rejestru.
Jakie dokumenty potrzebuje Polak do ślubu w merostwie?
Dowód lub paszport, odpis aktu urodzenia z wielojęzycznym formularzem UE (nie starszy niż 6 miesięcy dla aktów zagranicznych), zaświadczenie o adresie we Francji, certificat de coutume i certificat de célibat z konsulatu RP (albo polskie zaświadczenie o zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa za granicą z USC), a po wcześniejszym małżeństwie odpis aktu z wzmianką o rozwodzie. Merostwo może wezwać na przesłuchanie — to rutyna wobec par mieszanych.
Źródła
- service-public.fr — mariage — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Konsulat RP w Paryżu — gov.pl — certificat de coutume, transkrypcja, ślub konsularny
Związki partnerskie i konkubinat
PACS, utworzony ustawą z 15 listopada 1999 roku, jest zdefiniowany w art. 515-1 Kodeksu cywilnego; od 1 listopada 2017 roku rejestruje się go w merostwie lub u notariusza, a nie już w sądzie. Konkubinat definiuje art. 515-8 jako związek faktyczny charakteryzujący się stabilnym i ciągłym wspólnym życiem.
Jako państwo członkowskie UE uczestniczące we wzmocnionej współpracy Francja stosuje do skutków majątkowych międzynarodowych zarejestrowanych związków rozporządzenie (UE) 2016/1104. Polska w tej współpracy nie uczestniczy i nie zna żadnego związku rejestrowanego: PACS zawarty we Francji nie wywołuje w Polsce skutków — dla polskiego USC, ZUS i urzędu skarbowego partnerzy pozostają osobami obcymi. Wielu Polaków we Francji wybiera PACS dla wspólnego opodatkowania i praw najemcy; kto planuje powrót do Polski lub ma majątek w Polsce, powinien wiedzieć, że tam PACS nie chroni.
Najważniejsze punkty
| Rejestracja PACS | Merostwo wspólnego miejsca zamieszkania lub notariusz; pisemna umowa obowiązkowa |
|---|---|
| Podatki | Wspólne opodatkowanie od roku zawarcia, jak pary małżeńskie |
| Dziedziczenie | Partner PACS nie dziedziczy bez testamentu — ale jest zwolniony z podatku od spadków, jeśli został ustanowiony zapisobiercą |
| Mieszkanie | Ochrona wspólnego mieszkania; pozostały partner ma prawo czasowe na rok |
| Rozwiązanie | Możliwe jednostronnie, przez zwykłe oświadczenie doręczone drugiemu partnerowi |
| Konkubinat | Brak automatycznych praw majątkowych; zwykłe zaświadczenie o konkubinacie wydawane przez niektóre merostwa |
| Umowa PACS | Pisemna i obowiązkowa; ustala ustrój majątkowy: rozdzielność domyślnie albo współwłasność (indivision) |
| Uznanie w Polsce | Brak — PACS nie ma w Polsce skutków |
| Najem | Partner PACS jest z mocy prawa współnajemcą, jeśli umowę podpisano w czasie PACS |
W praktyce
- Sporządzić umowę PACS: ustrój rozdzielności majątkowej (domyślnie) albo współwłasności.
- Złożyć dossier w merostwie z dokumentami tożsamości i aktami urodzenia (polski odpis z formularzem UE); dla cudzoziemca urodzonego za granicą — certificat de coutume i certificat de non-PACS z konsulatu lub zaświadczenie o stanie cywilnym.
- Sporządzić testament: to jedyny sposób ochrony pozostałego partnera lub konkubenta.
- Sprawdzić klauzule beneficjenta w ubezpieczeniach na życie i prévoyance.
- Kazać notariuszowi sporządzić umowę, jeśli kupujecie razem: wzór z merostwa nie reguluje współwłasności.
- Przy majątku w Polsce sporządzić osobny polski testament notarialny — PACS nie daje partnerowi w Polsce żadnych praw spadkowych, a polski podatek od spadków dla osoby obcej wynosi 12–20 %.
Koszt i refundacja
Rejestracja w merostwie jest bezpłatna; PACS notarialny kosztuje kilkaset euro. Certificat de coutume w konsulacie RP — kilkadziesiąt euro.
Ostatnie zmiany
Od 2017 roku PACS rejestruje się w merostwie, nie w sądzie; liczba PACS (ok. 200 000 rocznie) zbliża się do liczby małżeństw.
Gdzie się zwrócić
- Wydział stanu cywilnego merostwa wspólnego miejsca zamieszkania.
- Notariusz dla umowy na miarę i testamentu.
- Service-public.fr — formularze urzędowe.
- Konsulat RP w Paryżu lub Lyonie — certificat de coutume i certificat de non-PACS.
Warto wiedzieć
PACS nie tworzy żadnego powołania do spadku: bez testamentu partner nie dziedziczy nic, nawet po dwudziestu latach wspólnego życia. I nie istnieje w Polsce: para polska w PACS jest w Polsce dla wszystkich urzędów parą obcych sobie osób.
Najczęstsze pytania
Czy PACS liczy się w Polsce?
Nie. Polskie prawo nie przewiduje żadnej formy związku rejestrowanego, więc PACS nie ma w Polsce żadnych skutków — ani podatkowych, ani spadkowych, ani w ZUS. We Francji daje wspólne opodatkowanie, ochronę najemcy i zwolnienie z podatku od spadków przy testamencie.
Jakie dokumenty potrzebuje Polak do PACS?
Dowód lub paszport, odpis aktu urodzenia z formularzem UE nie starszy niż 6 miesięcy, oświadczenie pod przysięgą o braku pokrewieństwa i wspólnym adresie, umowę PACS oraz — dla osoby urodzonej za granicą — certificat de coutume i certificat de non-PACS (z konsulatu) lub polskie zaświadczenie o stanie cywilnym.
Źródła
- service-public.fr — PACS — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
Małżeństwo osób tej samej płci
Małżeństwo otwarte od 2013 roku, adopcja w ślad za nim, a PMA dla par kobiet od 2021 roku. Polska takiego małżeństwa nie uznaje.
Ustawa z 17 maja 2013 roku otworzyła małżeństwo i adopcję dla par tej samej płci, po debacie publicznej o rzadkiej intensywności. Ustawa bioetyczna z 2 sierpnia 2021 roku otworzyła następnie wspomaganą prokreację dla par kobiet i kobiet samotnych, z uprzednim wspólnym uznaniem (reconnaissance conjointe anticipée) podpisanym u notariusza, które ustala pochodzenie od obu matek od urodzenia. Macierzyństwo zastępcze pozostaje zakazane.
Francja poszła drogą parlamentarną, a debata z lat 2012–2013 pozostawiła ślady: masowe mobilizacje, klauzula sumienia żądana przez niektórych merów i odrzucona przez Radę Konstytucyjną oraz liczne spory sądowe w pierwszych latach. Dwanaście lat później praktyka się zbanalizowała, a liczba małżeństw osób tej samej płci ustabilizowała się na kilku tysiącach rocznie, czyli około trzech procent małżeństw.
Dla par polskich we Francji: małżeństwo jest tu w pełni ważne, ale polski USC odmówi transkrypcji, a polskie prawo nie przewiduje żadnej formy uznania. Małżeństwo Polaka z obywatelem kraju, który je zakazuje, jest we Francji możliwe — okólnik z 2013 roku reguluje przypadki, gdy prawo ojczyste się sprzeciwia.
Najważniejsze punkty
| Małżeństwo | Otwarte od ustawy z 17 maja 2013 roku |
|---|---|
| Adopcja | Wspólna i dziecka małżonka, od 2013 roku |
| PMA | Otwarta dla par kobiet od sierpnia 2021 roku, finansowana przez ubezpieczenie zdrowotne |
| Pochodzenie | Uprzednie wspólne uznanie u notariusza przed PMA |
| GPA | Zakazane; pochodzenie dzieci urodzonych za granicą jest transkrybowane pod warunkami |
| PACS | Utrzymany, otwarty dla wszystkich, ze znacznie węższymi skutkami |
| Dyskryminacja | Karana karnie i cywilnie, także przy zatrudnieniu i mieszkaniu |
| Uznanie w Polsce | Brak |
W praktyce
- Uprzednie wspólne uznanie podpisuje się przed PMA: po niej procedura jest znacznie cięższa.
- Małżeństwo zawarte we Francji jest uznawane we wszystkich krajach dopuszczających małżeństwo osób tej samej płci; gdzie indziej — w tym w Polsce — sprawdzić przed każdym trwałym wyjazdem.
- Małżeństwo z obywatelem kraju, który go zakazuje, pozostaje możliwe we Francji; okólnik reguluje przypadek, gdy prawo ojczyste zainteresowanego się sprzeciwia — dotyczy to także Polaków.
- Dla par niezamężnych testament i pełnomocnictwo na przyszłość (mandat de protection future) pozostają niezbędne.
Koszt i refundacja
Ślub cywilny jest bezpłatny; uprzednie wspólne uznanie u notariusza kosztuje kilkadziesiąt euro. PMA finansuje ubezpieczenie zdrowotne do ustalonego wieku i liczby prób.
Ostatnie zmiany
Ustawa bioetyczna z 2021 roku zamknęła lukę w pochodzeniu dziecka par kobiet; dla dzieci urodzonych wcześniej przewidziano tryb przejściowy ustalenia pochodzenia.
Gdzie się zwrócić
- Merostwo miejsca zamieszkania — publikacja zapowiedzi i ceremonia.
- Notariusz — uprzednie wspólne uznanie i ochrona pozostałego partnera.
- Défenseur des droits i stowarzyszenia specjalistyczne — w razie dyskryminacji.
Warto wiedzieć
Małżeństwo nie usuwa kwestii pochodzenia: dla dziecka urodzonego przed 2021 rokiem lub za granicą ustalenie więzi z drugim rodzicem podlega odrębnym zasadom, które lepiej sprawdzić. A polski USC wpisze dziecku tylko matkę biologiczną albo odmówi transkrypcji francuskiego aktu z dwiema matkami — przed wnioskiem o polski paszport dziecka skonsultować się z prawnikiem.
Najczęstsze pytania
Czy mer może odmówić udzielenia ślubu?
Nie. Rada Konstytucyjna orzekła w 2013 roku, że nie istnieje klauzula sumienia dla urzędnika stanu cywilnego, który działa w imieniu państwa. Odmowa naraża na sankcje dyscyplinarne i karne. W razie odmowy poprosić o decyzję pisemną i zwrócić się do prokuratora.
Czy trzeba adoptować własne dziecko?
Już nie od 2021 roku dla dziecka poczętego przez PMA z uprzednim wspólnym uznaniem: obie matki figurują w akcie urodzenia. Dla dzieci urodzonych wcześniej przewidziano tryb przejściowy ustalenia pochodzenia; poza tym adopcja dziecka małżonka pozostaje drogą. W Polsce druga matka nie zostanie wpisana w żadnym trybie.
Źródła
- service-public.fr — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Défenseur des droits — skargi na dyskryminację
Ustrój majątkowy małżeński
Wspólność dorobku (communauté réduite aux acquêts) domyślnie, rezerwa spadkowa dzieci i pozostały małżonek chroniony ustawą z 2001 roku. Francuski ustrój ustawowy przypomina polską wspólność majątkową, lecz w parach polskich rozstrzyga o wszystkim to, który sąd orzeka i jakie prawo stosuje.
Bez intercyzy małżonkowie podlegają wspólności dorobku (art. 1400 i nast. Kodeksu cywilnego): dobra nabyte w czasie małżeństwa są wspólne, posiadane wcześniej lub otrzymane w spadku pozostają osobiste. W prawie spadkowym ustawa z 3 grudnia 2001 roku uczyniła pozostałego małżonka prawdziwym spadkobiercą, a ustawa z 23 czerwca 2006 roku zmodernizowała darowizny i zapisy.
Rozporządzenie (UE) 2016/1103 o ustrojach majątkowych par międzynarodowych obowiązuje we Francji w ramach wzmocnionej współpracy; Polska w niej nie uczestniczy. Polacy, którzy zawarli związek po 29 stycznia 2019 roku i zamieszkali we Francji, podlegają przed sądem francuskim prawu francuskiemu (pierwszy wspólny pobyt), a przed polskim — prawu polskiemu (wspólne obywatelstwo). Na szczęście oba ustroje ustawowe są podobne (wspólność dorobku ze spadkami i darowiznami jako majątkiem osobistym); różnice dotyczą szczegółów — np. we Francji dochody z majątku osobistego są wspólne, w Polsce także; ale francuskie récompenses i polskie nakłady rozlicza się inaczej. Wybór prawa w intercyzie notarialnej usuwa niepewność.
Najważniejsze punkty
| Ustrój ustawowy | Wspólność dorobku (communauté réduite aux acquêts) |
|---|---|
| Ustroje umowne | Rozdzielność, udział w dorobku (participation aux acquêts), wspólność uniwersalna — aktem notarialnym |
| Zmiana ustroju | Możliwa w każdej chwili od ustawy z 23 marca 2019 roku, bez minimalnego okresu; homologacja sądowa tylko przy sprzeciwie |
| Rezerwa spadkowa | Połowa dla jednego dziecka, dwie trzecie dla dwojga, trzy czwarte dla trojga i więcej |
| Pozostały małżonek | Przy wspólnych dzieciach: wybór między całością w użytkowaniu a jedną czwartą w pełnej własności |
| Podatek od spadków | Całkowite zwolnienie dla małżonka i partnera PACS; kwota wolna 100 000 euro na dziecko |
| Mieszkanie | Dożywotnie prawo zamieszkania małżonka w głównym miejscu zamieszkania i bezpłatne korzystanie przez rok |
| Darowizna na rzecz ostatniego żyjącego | Rozszerza opcje pozostałego małżonka ponad ustawę |
| Ubezpieczenie na życie | Przechodzi poza spadkiem na wskazanego beneficjenta, z własnym opodatkowaniem |
| Deklaracja spadkowa | Do złożenia w ciągu sześciu miesięcy od śmierci |
W praktyce
- Zrobić rozeznanie u notariusza przed ślubem, jeśli jedno z was jest przedsiębiorcą lub ma dzieci z innego związku; wpisać do intercyzy wybór prawa (francuskiego lub polskiego), gdy macie majątek w obu krajach.
- Darowizna między małżonkami („donation au dernier vivant”) rozszerza opcje pozostałego małżonka.
- Testament pozwala wykorzystać część rozrządzalną (quotité disponible), zwłaszcza na rzecz partnera PACS lub konkubenta.
- Od 2021 roku art. 913 Kodeksu cywilnego przewiduje prawo do pobrania kompensacyjnego, gdy prawo obce ignoruje rezerwę — nie dotyczy to prawa polskiego, które zna zachowek.
- Sprawdzić klauzule beneficjenta umów ubezpieczenia: mają pierwszeństwo przed testamentem.
- Testament własnoręczny (olographe) musi być w całości napisany ręcznie, datowany i podpisany — tak samo jak w Polsce.
Koszt i refundacja
Intercyza: kilkaset euro. Zmiana ustroju: około 1 000–2 000 euro plus publikacja. Likwidacja spadku: honoraria proporcjonalne, regulowane taryfą.
Ostatnie zmiany
Od 2021 roku (art. 913 Kodeksu cywilnego) dzieci pominięte pod prawem obcym mogą żądać pobrania kompensacyjnego z majątku położonego we Francji; Trybunał Sprawiedliwości UE badał zgodność tego mechanizmu z rozporządzeniem spadkowym.
Gdzie się zwrócić
- Notariusz — obowiązkowy dla intercyzy i likwidacji spadków z nieruchomością; polskojęzyczni notariusze w Paryżu i Lyonie.
- Centralny rejestr testamentów (Fichier central des dispositions de dernières volontés) — wyszukiwanie testamentu.
- Urząd skarbowy — deklaracja spadkowa w ciągu sześciu miesięcy.
Warto wiedzieć
Ustrój majątkowy wybiera się na całe życie pary, nie na dzień ślubu: przedsiębiorcy, rodziny patchworkowe i pary o bardzo nierównych majątkach prawie zawsze mają interes w intercyzie. Intercyza rozdzielnościowa sporządzona u polskiego notariusza spełnia we Francji wymogi formy, jednak francuscy wierzyciele muszą się z nią liczyć dopiero po adnotacji w akcie małżeństwa lub po publikacji.
Najczęstsze pytania
Czy polska wspólność majątkowa obowiązuje we Francji?
Prawo polskie sąd francuski stosuje wyłącznie wtedy, gdy ślub był przed 2019 rokiem, a pierwsze wspólne mieszkanie w Polsce (konwencja haska z 1978 roku), albo gdy intercyza wskazuje prawo polskie. Małżeństwa zawarte po 29 stycznia 2019 roku i mieszkające we Francji podlegają prawu francuskiemu. Oba ustroje są podobne, ale rozliczenia przy rozwodzie różnią się w szczegółach — wybór prawa u notariusza daje pewność.
Które prawo spadkowe obowiązuje Polaka mieszkającego we Francji?
Francuskie, jako prawo ostatniego zwykłego pobytu (rozporządzenie 650/2012) — także dla mieszkania w Polsce; oznacza to rezerwę spadkową dzieci (1/2, 2/3, 3/4) i wybór małżonka między użytkowaniem całości a 1/4 własności. W testamencie wolno wskazać prawo polskie jako właściwe (zachowek: 1/2 udziału, 2/3 dla małoletnich, płatny w pieniądzu). W Polsce poświadczenie spadkowe wydane we Francji działa bez osobnego postępowania o uznanie.
Źródła
- service-public.fr — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Notaires de France — ustroje majątkowe, darowizny, spadki
Rozwód
Cztery procedury, w tym rozwód za obopólną zgodą bez sędziego od 2017 roku, i roczna separacja wystarczająca do rozwodu bez zgody małżonka. Francuski rozwód wpisuje się do polskiego USC bez postępowania o uznanie.
Artykuły 229 i następne Kodeksu cywilnego organizują cztery rozwody: za obopólną zgodą, przez akceptację zasady rozstania, z powodu ostatecznego rozpadu więzi małżeńskiej i z winy. Ustawa z 18 listopada 2016 roku stworzyła rozwód za obopólną zgodą aktem adwokatów złożonym u notariusza, bez sędziego. Reforma obowiązująca od 1 stycznia 2021 roku zniosła rozprawę pojednawczą i skróciła z dwóch lat do roku separację wymaganą dla ostatecznego rozpadu więzi.
Francja i Polska stosują rozporządzenie (UE) 2019/1111 (jurysdykcja i uznawanie) oraz Rzym III (prawo właściwe). Dla dwojga Polaków mieszkających we Francji sąd francuski jest właściwy, ale bez wyboru prawa stosuje prawo polskie jako wspólne ojczyste — czyli orzeka o winie na żądanie strony i nie zna rozwodu bez sędziego. Wybór prawa francuskiego (możliwy nawet w toku sprawy) otwiera rozwód za obopólną zgodą u notariusza w kilka tygodni. Francuski rozwód wpisuje się do polskiego USC na podstawie zaświadczenia z art. 36 rozporządzenia; rozwód notarialny bez sędziego też jest w Polsce uznawany (jako „dokument urzędowy” z załącznika rozporządzenia) — Polska przyjmuje go od 2022 roku po wyroku TSUE w sprawie Senatsverwaltung.
Najważniejsze punkty
| Obopólna zgoda | Bez sędziego: każde z małżonków ma adwokata, porozumienie deponuje się u notariusza. Wyjątek: jeśli małoletnie dziecko prosi o wysłuchanie, sprawę przejmuje sędzia |
|---|---|
| Rozpad więzi | Rok separacji wystarcza; zgoda małżonka nie jest potrzebna |
| Wina | Zawsze możliwa, ale stała się mniejszością |
| Świadczenie kompensacyjne | Wypłacane zasadniczo w kapitale, by zrównoważyć różnicę poziomu życia |
| Dzieci | Wspólna władza rodzicielska w niemal wszystkich przypadkach; alimenty według orientacyjnej tabeli |
| Czas | Od kilku tygodni do kilku miesięcy przy obopólnej zgodzie; rok do dwóch lat w sporze |
| Opieka naprzemienna | Możliwa od najmłodszego wieku, ustalana wspólnie lub przez sędziego |
| Mieszkanie | Sędzia może przyznać korzystanie z domu niezależnie od własności |
| Nazwisko | Każde wraca do nazwiska rodowego, chyba że za zgodą lub zezwoleniem sędziego |
| Uznanie w Polsce | Automatyczne — rozporządzenie 2019/1111, także dla rozwodu notarialnego |
W praktyce
- Każde z małżonków wybiera swojego adwokata — to obowiązkowe, nawet przy rozwodzie bez sędziego; polskojęzyczni adwokaci w Paryżu i Lyonie ułatwiają sprawę.
- Stan likwidacyjny ustroju majątkowego sporządza notariusz, gdy w grę wchodzi nieruchomość — także położona w Polsce.
- Do sędziego ds. rodzinnych (JAF) można zwrócić się w trybie pilnym o środki tymczasowe.
- Rozwód wpisuje się na marginesie aktów stanu cywilnego: ta transkrypcja czyni go skutecznym wobec osób trzecich; do polskiego USC składa się odpis z zaświadczeniem z art. 36 i tłumaczeniem.
- Pamiętać o aktualizacji testamentu, umów ubezpieczenia na życie i klauzul beneficjenta po wyroku.
- Dla rozwodu bez sędziego dwoje Polaków musi wybrać prawo francuskie w porozumieniu — inaczej notariusz odmówi, bo prawo polskie takiej formy nie zna.
Koszt i refundacja
Liczyć od kilkuset do kilku tysięcy euro honorariów w zależności od procedury, plus koszty notariusza (ok. 50 euro za depozyt porozumienia). Pomoc prawna (aide juridictionnelle) pokrywa całość lub część honorariów według dochodów.
Ostatnie zmiany
Od 1 stycznia 2021 roku nie ma rozprawy pojednawczej, a separacja wymagana dla rozpadu więzi wynosi rok; procedura jest w pełni zdematerializowana.
Gdzie się zwrócić
- Adwokaci specjalizujący się w prawie rodzinnym; bezpłatne konsultacje w maisons de justice et du droit.
- Notariusze — likwidacja ustroju majątkowego i depozyt porozumienia rozwodowego.
- Points-justice i bezpłatne dyżury prawne w merostwach.
- Conseils départementaux d'accès au droit — bezpłatna pierwsza konsultacja.
Warto wiedzieć
W razie przemocy nakaz ochronny (ordonnance de protection) wnosi się niezależnie od rozwodu i można go uzyskać w kilka dni: nie czekać na wynik procedury.
Najczęstsze pytania
Gdzie lepiej się rozwieść: we Francji czy w Polsce?
Francuski rozwód za obopólną zgodą (po wyborze prawa francuskiego) trwa kilka tygodni i nie wymaga sędziego; sporny — rok do dwóch lat, ale bez winy po roku separacji. Polski jest tańszy, może orzec o winie i trwa dłużej; sprawy dzieci mieszkających we Francji i tak podlegają sądom francuskim.
Czy rozwód u notariusza bez sędziego jest uznawany w Polsce?
Tak. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł w 2022 roku, że pozasądowe rozwody zarejestrowane przez organ państwa członkowskiego są „orzeczeniami” w rozumieniu rozporządzenia; polski USC wpisuje wzmiankę na podstawie zaświadczenia z art. 36 (formularz z załącznika). Warunek: oboje małżonkowie muszą wybrać prawo francuskie, bo prawo polskie nie zna rozwodu bez sądu.
Źródła
- service-public.fr — divorce — oficjalny portal praw i procedur
- Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
- Europejski portal e-Sprawiedliwość — rozwód — zasady rozwodu w państwach UE po polsku