Małżeństwo, związek i rozwód — Polska

Ślub cywilny

Ślub cywilny w Polsce zawiera się przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego od 18 lat (kobieta od 16 za zgodą sądu), po złożeniu zapewnienia co najmniej miesiąc wcześniej; ślub konkordatowy w kościele ma te same skutki cywilne, jeśli narzeczeni wcześniej pobrali zaświadczenie z USC. Małżeństwo osób tej samej płci nie istnieje.

Wszystkie szczegóły: Ślub cywilny

Związki partnerskie i konkubinat

Prawo polskie zna tylko małżeństwo kobiety i mężczyzny. Konkubinat (wspólne pożycie) nie jest uregulowany jako instytucja, ale pojawia się punktowo w przepisach: Kodeks karny zalicza „osobę pozostającą we wspólnym pożyciu” do osób najbliższych (prawo odmowy zeznań, art. 115 § 11), Kodeks cywilny pozwala partnerowi wstąpić w stosunek najmu po śmierci najemcy (art. 691), ustawa o świadczeniach zdrowotnych pozwala upoważnić dowolną osobę do informacji medycznej. Sąd Najwyższy w uchwale z 2012 roku uznał, że „wspólne pożycie” obejmuje także pary tej samej płci. Poza tym partnerzy są dla prawa obcymi ludźmi: nie dziedziczą po sobie ustawowo, nie rozliczają się wspólnie z podatku, nie mają wzajemnego obowiązku alimentacyjnego, a rozliczenie wspólnie zgromadzonego majątku odbywa się przez przepisy o współwłasności albo o bezpodstawnym wzbogaceniu. Sejm uchwalił w 2026 roku ustawę o statusie osoby najbliższej, tworzącą rejestrowaną umowę dwóch osób z prawem do informacji medycznej, dziedziczenia bez podatku i wspólnego rozliczenia; Prezydent ją zawetował, a Sejm nie zebrał większości trzech piątych, by weto odrzucić.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Testament to pierwsze narzędzie: bez niego partner nie dostaje nic, a z nim dziedziczy, ale musi zapłacić podatek od spadków według najwyższej, III grupy (12, 16 albo 20 % ponad kwotę wolną 5 733 zł) i zachować zachowek dla dzieci, rodziców lub — gdyby istniał — małżonka zmarłego.
• Upoważnienie do informacji medycznej i do dokumentacji składa się w każdym szpitalu i u lekarza rodzinnego; można je też zapisać na Internetowym Koncie Pacjenta. Bez niego personel może odmówić partnerowi jakiejkolwiek informacji.
• Wspólne mieszkanie kupuje się na współwłasność w udziałach odpowiadających wkładom, z wpisem obojga do księgi wieczystej; kredyt hipoteczny na dwoje niezamężnych partnerów banki udzielają bez trudności.
• Umowa o wspólnym prowadzeniu gospodarstwa (spisana, najlepiej u notariusza) ustala, kto płaci co i jak rozliczyć rozstanie: bez niej partner, który finansował remont mieszkania drugiego, musi udowadniać nakłady w procesie o bezpodstawne wzbogacenie.
• Polacy mieszkający w Niemczech, Holandii, Irlandii, Wielkiej Brytanii czy Francji mogą tam zawrzeć związek partnerski lub małżeństwo jednopłciowe ważne w tym kraju; w Polsce pozostaną prawnie obcy — o ile nie uzyskają uznania na podstawie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Przybyszewska (2023), który nakazał Polsce stworzyć jakąś formę uznania.

Koszt i refundacja

Testament notarialny kosztuje 50 zł taksy plus VAT (100 zł z zapisem windykacyjnym), pełnomocnictwo notarialne 30–100 zł, umowa majątkowa między partnerami według wartości. Podatek od darowizn i spadków między partnerami: III grupa, od 12 do 20 %, po odliczeniu kwoty wolnej 5 733 zł.

Gdzie się zwrócić

• Notariusz: testament, pełnomocnictwo, umowa o wspólnym gospodarstwie, umowa współwłasności.
• Internetowe Konto Pacjenta (pacjent.gov.pl): upoważnienie partnera do informacji medycznej i dokumentacji.
• Sąd rejonowy (wydział cywilny): spory o rozliczenie konkubinatu, wstąpienie w najem.
• Kampania Przeciw Homofobii, Miłość Nie Wyklucza: poradnictwo prawne dla par jednopłciowych i informacja o uznaniu związków zagranicznych.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Kodeks cywilny — art. 691 (wstąpienie w najem) — tekst ujednolicony
• Kodeks karny — art. 115 § 11 (osoba najbliższa) — tekst ujednolicony
• Sejm RP — proces legislacyjny: ustawa o statusie osoby najbliższej — druki i głosowania
• Kampania Przeciw Homofobii — poradnictwo prawne — organizacja pozarządowa

Artykuł ogólny: Związki partnerskie i konkubinat

Małżeństwo osób tej samej płci

Artykuł 18 Konstytucji stawia „małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny” pod ochroną państwa; większość doktryny i Trybunał Konstytucyjny czytają to jako zakaz małżeństwa jednopłciowego, choć część konstytucjonalistów uważa, że przepis nie zabrania związków partnerskich. Kodeks rodzinny mówi wprost o kobiecie i mężczyźnie. Małżeństwo jednopłciowe zawarte za granicą nie podlega transkrypcji do polskiego rejestru — Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził odmowy w uchwale z 2019 roku — a urzędy odmawiają nawet wydania zaświadczenia o stanie cywilnym potrzebnego do ślubu za granicą, co sądy administracyjne coraz częściej uchylają. W grudniu 2023 roku ETPC w sprawie Przybyszewska i inni przeciwko Polsce orzekł, że brak jakiejkolwiek formy uznania narusza art. 8 Konwencji. Adopcja wspólna jest niemożliwa; osoba samotna może adoptować. Homoseksualność jest legalna od Kodeksu karnego z 1932 roku, wiek zgody jest jednakowy (15 lat), a zakaz dyskryminacji ze względu na orientację obejmuje tylko zatrudnienie.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Para jednopłciowa mieszkająca w Polsce chroni się narzędziami prywatnymi: testamentem (z podatkiem od spadków w III grupie), pełnomocnictwem do informacji medycznej, umową o współwłasności mieszkania, wskazaniem partnera jako osoby uposażonej w ubezpieczeniu na życie i w PPK.
• Ślub za granicą: Niemcy, Holandia, Dania, Irlandia, Hiszpania, Portugalia czy Wielka Brytania żenią pary jednopłciowe cudzoziemców; Dania i Portugalia mają najprostsze procedury dla par bez miejsca zamieszkania. Potrzebne zaświadczenie o stanie cywilnym polskie USC wydaje po wyrokach sądów administracyjnych — warto odwołać się od odmowy.
• Polacy w Niemczech, Wielkiej Brytanii czy Irlandii mogą wziąć tam ślub lub zawrzeć związek partnerski, ważny w tym kraju, z pełnym prawem pobytu partnera i dziedziczeniem; wracając do Polski, tracą wszystkie skutki poza uznaniem „wspólnego pożycia” w prawie karnym i najmie.
• Dziecko pary kobiet urodzone za granicą z dwiema matkami w akcie: polski urząd odmówi transkrypcji, ale Naczelny Sąd Administracyjny nakazał wydawać dziecku dowód i paszport na podstawie zagranicznego aktu; obywatelstwo polskie dziecko ma z mocy prawa po matce Polce.
• W razie dyskryminacji w pracy: pozew do sądu pracy z odszkodowaniem co najmniej równym minimalnemu wynagrodzeniu; poza pracą — skarga do Rzecznika Praw Obywatelskich i pomoc Kampanii Przeciw Homofobii lub Lambdy Warszawa.

Koszt i refundacja

Bez związku prawnego para płaci realną cenę: podatek od spadków i darowizn w III grupie (12–20 %), brak wspólnego PIT, brak renty rodzinnej i zasiłku pogrzebowego po partnerze. Zabezpieczenie notarialne (testament, pełnomocnictwa) kosztuje kilkaset złotych; ślub za granicą — od kilkuset euro w Danii do kilku tysięcy w Wielkiej Brytanii z podróżą.

Gdzie się zwrócić

• Kampania Przeciw Homofobii (KPH) i Miłość Nie Wyklucza: poradnictwo prawne, wzory pism, informacja o ślubach za granicą.
• Lambda Warszawa (telefon zaufania 22 628 52 22): wsparcie psychologiczne i prawne.
• Rzecznik Praw Obywatelskich: skargi na dyskryminację i odmowy urzędów.
• Wojewódzki sąd administracyjny: skarga na odmowę wydania zaświadczenia o stanie cywilnym lub transkrypcji.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Konstytucja RP — art. 18 i 32 — tekst
• ETPC — Przybyszewska i inni przeciwko Polsce (2023) — wyrok, baza HUDOC
• Rzecznik Praw Obywatelskich — równe traktowanie — skargi i raporty
• Kampania Przeciw Homofobii — poradnictwo i informacje praktyczne

Artykuł ogólny: Małżeństwo osób tej samej płci

Ustrój majątkowy małżeński

W Polsce ślub tworzy z mocy prawa wspólność ustawową: wynagrodzenia i wszystko, co kupione w czasie małżeństwa, jest wspólne, a to, co każde miało wcześniej, odziedziczyło lub dostało, zostaje osobiste. Intercyza u notariusza (rozdzielność, rozdzielność z wyrównaniem dorobków) kosztuje kilkaset złotych i można ją zawrzeć przed ślubem lub w jego trakcie.

Ustroje majątkowe reguluje Kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 31–54). Bez umowy powstaje wspólność ustawowa: do majątku wspólnego wchodzą wynagrodzenia za pracę i dochody z działalności, dochody z majątku osobistego, środki na kontach emerytalnych (OFE, PPK) i wszystko, co nabyto w czasie małżeństwa; majątek osobisty to to, co każde miało przed ślubem, spadki i darowizny (chyba że darczyńca postanowił inaczej), przedmioty osobistego użytku, odszkodowania za uszkodzenie ciała, prawa autorskie, nagrody. Udziały w majątku wspólnym są równe, ale przy podziale sąd może ustalić nierówne z ważnych powodów (art. 43). Umową majątkową (intercyzą) w formie aktu notarialnego można wspólność rozszerzyć, ograniczyć, wprowadzić rozdzielność albo rozdzielność z wyrównaniem dorobków; wobec wierzycieli umowa działa tylko wtedy, gdy o niej wiedzieli. Sąd może ustanowić rozdzielność przymusową na żądanie małżonka z ważnych powodów, a separacja lub upadłość powodują ją z mocy prawa.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Intercyzę zawiera się u dowolnego notariusza; przed ślubem podpisują ją narzeczeni (wchodzi w życie z chwilą ślubu), w trakcie małżeństwa — małżonkowie, ale nie działa wstecz: majątek zgromadzony wcześniej trzeba osobno podzielić.
• Kredyt hipoteczny na wspólne mieszkanie: bank wymaga obojga małżonków we wspólności; przy rozdzielności każde może zaciągać zobowiązania samodzielnie, ale wtedy mieszkanie kupuje się na współwłasność w udziałach odpowiadających wkładom.
• Przedsiębiorcy i wolne zawody często wybierają rozdzielność, żeby chronić rodzinę przed długami firmy; alternatywą jest rozdzielność z wyrównaniem dorobków, która przy rozwodzie dzieli przyrost majątku bez wspólnoty w trakcie.
• Przy rozwodzie podział majątku wspólnego można zrobić w wyroku rozwodowym (jeśli nie przedłuża sprawy), później w osobnym postępowaniu nieprocesowym (opłata 1 000 zł, 300 zł przy zgodnym projekcie) albo u notariusza; nakłady z majątku osobistego na wspólny i odwrotnie podlegają rozliczeniu.
• Polacy mieszkający w Niemczech czy Holandii: te państwa stosują unijne rozporządzenie 2016/1103, a Polska (podobnie jak Irlandia) nie uczestniczy we wzmocnionej współpracy. Dla dwojga Polaków osiedlonych po ślubie w Berlinie sąd niemiecki zastosuje, bez wyboru prawa, prawo pierwszego wspólnego zwykłego pobytu (niemiecką Zugewinngemeinschaft), a sąd polski — prawo polskie (wspólność ustawowa). Wybór prawa w umowie majątkowej usuwa tę rozbieżność.

Koszt i refundacja

Intercyza: taksa notarialna 400 zł plus VAT (plus wypisy po 6 zł za stronę), niezależnie od majątku; umowa rozszerzająca wspólność o konkretną nieruchomość — według wartości. Podział majątku u notariusza: taksa zależna od wartości (np. około 1 000–2 000 zł przy mieszkaniu za 500 000 zł); w sądzie 1 000 zł opłaty (300 zł przy zgodnym wniosku) plus ewentualny biegły 1 500–3 000 zł.

Gdzie się zwrócić

• Notariusz: intercyza, umowny podział majątku, rozszerzenie wspólności.
• Sąd rejonowy (wydział cywilny): podział majątku wspólnego, ustanowienie rozdzielności przymusowej.
• Krajowa Rada Notarialna (krn.org.pl): wyszukiwarka kancelarii i informacja o taksie.
• Nieodpłatna pomoc prawna w gminach (darmowapomocprawna.ms.gov.pl): wstępna porada o ustroju i podziale.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy — dział III, ustroje majątkowe (ISAP) — art. 31–54
• Rozporządzenie (UE) 2016/1103 o małżeńskich ustrojach majątkowych — pary międzynarodowe
• Krajowa Rada Notarialna — taksa notarialna — stawki i wyszukiwarka notariuszy
• gov.pl — Nieodpłatna pomoc prawna — punkty w każdym powiecie

Artykuł ogólny: Ustrój majątkowy małżeński

Rozwód

Rozwód orzeka w Polsce wyłącznie sąd okręgowy, gdy rozkład pożycia jest zupełny i trwały; na zgodny wniosek małżonków sąd nie orzeka o winie, a sprawa bez sporu trwa kilka miesięcy i kosztuje 600 zł opłaty. Alimenty dla byłego małżonka zależą od winy, a o dzieciach sąd rozstrzyga w tym samym wyroku.

Wszystkie szczegóły: Rozwód