Ślub cywilny
Zawarcie małżeństwa regulują §§ 1303 i następne niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB). Od 2017 roku małżeństwo jest otwarte dla par tej samej płci; w tym samym roku małżeństwa osób poniżej 16 lat uznano za nieważne, a dla 16- i 17-latków wprowadzono możliwość unieważnienia. Federalny Trybunał Konstytucyjny zażądał w 2023 roku poprawek w przepisach o skutkach takich małżeństw.
Niemiecka procedura ma jedną przeszkodę, która regularnie zaskakuje pary mieszane: jeśli państwo pochodzenia cudzoziemca nie wydaje zaświadczenia o zdolności do zawarcia małżeństwa (Ehefähigkeitszeugnis), potrzebne jest zwolnienie przez prezesa wyższego sądu krajowego (Oberlandesgericht). Trwa to miesiącami, sąd bada obce prawo w każdym przypadku i pobiera opłatę. Polska takie zaświadczenie wydaje — w USC albo w konsulacie — więc obywatele polscy zwykle unikają tej drogi; dokument jest ważny sześć miesięcy.
Jako państwo członkowskie Unii Europejskiej Niemcy stosują dyrektywę 2004/38/WE o pobycie małżonka oraz rozporządzenie (UE) 2016/1191, które zwalnia akty stanu cywilnego z apostille; polski odpis aktu urodzenia z wielojęzycznym formularzem standardowym nie wymaga tłumaczenia przysięgłego. Same warunki zawarcia małżeństwa pozostają krajowe.
Najważniejsze punkty
| Wiek | 18 lat; zwolnienia nie są już możliwe |
|---|---|
| Wielożeństwo | Zakazane; bigamia jest karalna. Małżeństwa poligamiczne zawarte za granicą nie są uznawane i nie dają prawa pobytu drugiej żonie |
| Małżeństwo dla wszystkich | Od 1 października 2017 roku |
| Zgłoszenie | W Standesamt miejsca zamieszkania; ważne sześć miesięcy |
| Dokumenty | Dowód tożsamości, aktualny odpis aktu urodzenia, zaświadczenie o zameldowaniu; po poprzednim małżeństwie wyrok rozwodowy |
| Narzeczony cudzoziemiec | Zaświadczenie o zdolności prawnej (Polska: USC lub konsulat) albo zwolnienie przez Oberlandesgericht |
| Świadkowie | Dobrowolni, najwyżej dwóch |
| Nazwisko | Od maja 2025 roku małżonkowie mogą nosić prawdziwe nazwiska dwuczłonowe |
| Bez zapowiedzi | Publiczne zapowiedzi (Aufgebot) zniesiono; wystarczy zgłoszenie |
| Miejsce | Ślub możliwy także poza urzędem, jeśli gmina dopuściła dane miejsce |
W praktyce
- Umówić termin zgłoszenia wcześnie, zwłaszcza w konfiguracjach międzynarodowych; w dużych miastach terminy są odległe o kilka miesięcy.
- Zaświadczenie o zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa za granicą pobrać w polskim USC (osobiście lub przez pełnomocnika) albo w konsulacie; ważne jest sześć miesięcy, więc dopasować do daty ślubu.
- Intercyzę (Ehevertrag) zawrzeć u notariusza przed ślubem, jeśli w grę wchodzi firma albo dzieci z poprzednich związków.
- Po ślubie dostosować klasy podatkowe, ubezpieczenia i testament.
- Małżeństwo zawarte w Niemczech wpisać do polskiego rejestru stanu cywilnego (transkrypcja) przez USC lub konsulat — bez tego polski dowód i paszport nie odzwierciedlą zmiany nazwiska.
- Tłumaczenia i legalizacje zagranicznych dokumentów zacząć wcześnie: to trwa najdłużej.
Koszt i refundacja
Zgłoszenie zamiaru zawarcia małżeństwa kosztuje w zależności od gminy 40–80 euro, z dopłatą za element zagraniczny. Zwolnienie z obowiązku przedstawienia Ehefähigkeitszeugnis zależy od dochodów i może kosztować kilkaset euro. Do tego dochodzą tłumaczenia i apostille. Polskie zaświadczenie o zdolności prawnej kosztuje 38 zł w USC, więcej w konsulacie.
Ostatnie zmiany
Urzędy stanu cywilnego coraz częściej przyjmują elektronicznie przekazane akty z państw UE, dla których dzięki unijnemu rozporządzeniu o dokumentach urzędowych nie trzeba już apostille; dla państw trzecich obowiązuje dotychczasowa procedura.
Gdzie się zwrócić
- Standesamt miejsca zamieszkania.
- Polski urząd stanu cywilnego albo konsulat RP (Berlin, Hamburg, Kolonia, Monachium) dla zaświadczenia o zdolności prawnej i późniejszej transkrypcji.
- Notariusze dla intercyz.
- Oberlandesgericht dla zwolnienia z obowiązku przedstawienia zaświadczenia.
Warto wiedzieć
Bez intercyzy obowiązuje automatycznie ustrój Zugewinngemeinschaft — rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobku. Dzieli on tylko przyrost majątku w czasie małżeństwa, nie majątek wniesiony; dla osób prowadzących działalność gospodarczą i rodzin patchworkowych zmodyfikowana umowa jest często rozsądna. Uwaga: to inny ustrój niż polska wspólność ustawowa, co ma znaczenie przy rozwodzie i dziedziczeniu.
Najczęstsze pytania
Co zrobić, gdy nie można uzyskać Ehefähigkeitszeugnis?
Wtedy przez Standesamt wnosi się o zwolnienie przez prezesa Oberlandesgericht. Procedura trwa w zależności od kraju i akt kilka miesięcy i jest płatna według dochodów. Trzeba złożyć kompletne, przetłumaczone i zalegalizowane dokumenty — każde wezwanie do uzupełnienia przedłuża sprawę o tygodnie. Obywatele polscy dostają zaświadczenie w polskim USC, więc ta droga ich zwykle nie dotyczy.
Jakie dokumenty potrzebuje osoba z zagranicy?
Z reguły: paszport, aktualny odpis aktu urodzenia, zaświadczenie o zdolności do zawarcia małżeństwa lub równoważne z państwa pochodzenia, po wcześniejszym małżeństwie dowód jego rozwiązania oraz dowód legalnego pobytu. Dokumenty z UE z wielojęzycznym formularzem nie wymagają apostille; z państw trzecich — apostille lub legalizacja i tłumaczenie przysięgłe. Zaczynać od zaświadczenia o zdolności — to prawie zawsze najwolniejszy element.
Źródła
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Konsulaty RP w Niemczech — gov.pl — zaświadczenia, transkrypcja aktów, paszporty
Związki partnerskie i konkubinat
Zarejestrowany związek partnerski (eingetragene Lebenspartnerschaft) wprowadzono w 2001 roku wyłącznie dla par tej samej płci. Od otwarcia małżeństwa 1 października 2017 roku nie można zawierać nowych związków; istniejące pozostają ważne albo można je przekształcić w małżeństwo. Konkubinat (nichteheliche Lebensgemeinschaft) nie jest uregulowany ustawowo.
Dla par niezamężnych oznacza to: praktycznie brak praw ustawowych. Brak dziedziczenia, brak alimentów po rozstaniu, brak prawa odmowy zeznań, brak automatycznego zastępstwa w chorobie. Czego nie uregulowano umową lub testamentem, tego nie ma. To istotna różnica wobec wielu wyobrażeń polskich par, które w Niemczech żyją bez ślubu.
Jako państwo członkowskie UE uczestniczące we wzmocnionej współpracy Niemcy stosują do skutków majątkowych międzynarodowych zarejestrowanych związków rozporządzenie (UE) 2016/1104. Polska w tej współpracy nie uczestniczy, a polskie prawo nie zna żadnego związku rejestrowanego — niemiecki związek partnerski nie wywołuje w Polsce skutków.
Najważniejsze punkty
| Nowe związki partnerskie | Od października 2017 roku niemożliwe |
|---|---|
| Przekształcenie | Wspólnym oświadczeniem przed Standesamt, ze skutkiem wstecznym od dnia zawarcia związku |
| Konkubinat | Brak alimentów, brak wyrównania dorobku, brak dziedziczenia ustawowego |
| Alimenty opiekuńcze | § 1615l BGB daje rodzicowi opiekującemu się dzieckiem po porodzie własne roszczenie wobec drugiego rodzica |
| Najem | Partner może wstąpić w umowę najmu po śmierci najemcy |
| Podatek od spadku | Najmniej korzystna klasa podatkowa, kwota wolna tylko 20 000 euro |
| Zastępstwo w nagłych wypadkach | Od 2023 roku tylko dla małżonków, nie dla partnerów |
| Umowa partnerska | Dowolna forma; przy nieruchomościach notarialna |
W praktyce
- Zawrzeć umowę partnerską: kto płaci za co, do kogo co należy, co dzieje się przy rozstaniu.
- Sporządzić testament — bez niego partner nie dziedziczy nic; uwzględnić zachowek (Pflichtteil) krewnych.
- Przygotować pełnomocnictwo opiekuńcze (Vorsorgevollmacht) i oświadczenie pacjenta (Patientenverfügung); zastępstwo małżonka w nagłych wypadkach dotyczy tylko osób zamężnych i tylko krótkoterminowo.
- Zaktualizować uposażonych w ubezpieczeniach i produktach emerytalnych.
- Sprawdzić, jak umowa i testament sporządzone w Niemczech zadziałają wobec majątku położonego w Polsce — przy nieruchomości w Polsce zwykle potrzebna jest konsultacja z polskim notariuszem.
Koszt i refundacja
Notarialna umowa partnerska kosztuje w zależności od wartości majątku kilkaset euro, pełnomocnictwo opiekuńcze i oświadczenie pacjenta znacznie mniej. W porównaniu ze skutkami braku uregulowania to najtańsza część zabezpieczenia.
Ostatnie zmiany
Projekt ustawy o „wspólnocie odpowiedzialności” (Verantwortungsgemeinschaft) dla osób, które chcą wzajemnie się wspierać bez ślubu, jest dyskutowany od kilku lat; nie został uchwalony.
Gdzie się zwrócić
- Standesamt dla przekształcenia związku partnerskiego w małżeństwo.
- Notariusze dla umów i testamentów.
- Verbraucherzentrale (centrale konsumenckie) dla wzorów umów.
Warto wiedzieć
Prawo małżonka do zastępstwa w nagłych wypadkach z 2023 roku dotyczy wyraźnie tylko osób zamężnych. Pary niezamężne bezwzględnie potrzebują pełnomocnictwa opiekuńczego, inaczej partner w szpitalu nie dowie się nic i nie zdecyduje o niczym. Kwota wolna od podatku spadkowego dla partnera niezamężnego jest bardzo niska: przy wspólnej nieruchomości może to zmusić pozostałego partnera do sprzedaży.
Najczęstsze pytania
Czy partner bez ślubu dziedziczy?
Nie, bez testamentu nie — a nawet z testamentem trafia do najmniej korzystnej klasy podatkowej z kwotą wolną zaledwie 20 000 euro. Przy wspólnym mieszkaniu własnościowym to punkt, w którym robi się drogo. Przed wspólnym zakupem warto zasięgnąć porady notariusza.
Źródła
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
Małżeństwo osób tej samej płci
Małżeństwo dla wszystkich od października 2017 roku — ale pochodzenie dziecka od drugiej matki do dziś nie jest uregulowane. Polska takiego małżeństwa nie uznaje.
Małżeństwo jest otwarte dla par tej samej płci od 1 października 2017 roku, uchwalone w głosowaniu imiennym bez dyscypliny partyjnej. Zarejestrowany związek partnerski nie jest od tego czasu zawierany; istniejące związki można przekształcić w małżeństwo. Brakuje reformy prawa o pochodzeniu dziecka: żona kobiety, która rodzi, nie staje się automatycznie matką, lecz musi adoptować własne dziecko.
Otwarcie małżeństwa nastąpiło w Niemczech zaskakująco szybko: po latach zastoju w ciągu tygodnia trafiło do porządku obrad i zostało przyjęte głosami większości ponad podziałami partyjnymi. Właśnie ten pośpiech tłumaczy, dlaczego prawo o pochodzeniu dziecka pozostało nietknięte — po prostu nie było częścią ustawy.
Dla par polsko-niemieckich lub dwóch obywateli polskich mieszkających w Niemczech: małżeństwo zawarte w Niemczech jest ważne w Niemczech i całej UE w zakresie swobody przemieszczania się, ale polski USC odmawia jego transkrypcji, a polskie prawo nie przewiduje żadnej formy uznania.
Najważniejsze punkty
| Małżeństwo | Otwarte od 1 października 2017 roku |
|---|---|
| Związek partnerski | Nowych już nie ma; możliwe przekształcenie w małżeństwo |
| Adopcja | Możliwa adopcja wspólna i adopcja dziecka partnera |
| Pochodzenie dziecka | Brak automatycznego macierzyństwa żony — konieczna adopcja pasierba |
| Dawstwo nasienia | Dostępne; ustawa o rejestrze dawców nasienia reguluje prawo dziecka do informacji |
| Macierzyństwo zastępcze | Zakazane; rodzicielstwo ustalone za granicą uznawane tylko częściowo |
| Dyskryminacja | Ogólna ustawa o równym traktowaniu (AGG), termin dwóch miesięcy na roszczenia |
| Uznanie w Polsce | Brak — odmowa transkrypcji aktu małżeństwa |
W praktyce
- Wniosek o adopcję dziecka partnerki złożyć natychmiast po porodzie: do postanowienia sądu druga matka nie ma żadnych praw do dziecka.
- Przekształcenie związku partnerskiego odbywa się w Standesamt i działa wstecz od daty zawarcia związku.
- Niemieckie małżeństwo jest uznawane w całej UE w zakresie prawa pobytu; poza Europą sprawdzać każdy przypadek. W Polsce małżonek tej samej płci będący obywatelem UE korzysta z prawa pobytu (wyrok TSUE Coman, 2018), ale bez skutków w prawie rodzinnym.
- Przy macierzyństwie zastępczym za granicą rodzicielstwo prawne w Niemczech nie jest zapewnione — zasięgnąć porady wcześniej.
Koszt i refundacja
Zawarcie małżeństwa kosztuje w zależności od gminy 40–80 euro. Adopcja pasierba powoduje koszty sądowe i notarialne oraz zwykle koszty adwokata i trwa kilka miesięcy.
Ostatnie zmiany
Reforma prawa o pochodzeniu dziecka przewidująca automatyczne macierzyństwo żony jest zapowiadana od kilku kadencji i dotąd nie została uchwalona.
Gdzie się zwrócić
- Standesamt miejsca zamieszkania — zawarcie małżeństwa i przekształcenie.
- Jugendamt (urząd ds. młodzieży) i sąd rodzinny — adopcja pasierba.
- Antidiskriminierungsstelle des Bundes — bezpłatne porady w sprawach dyskryminacji.
Warto wiedzieć
Brak regulacji pochodzenia dziecka to największy praktyczny mankament: między porodem a postanowieniem o adopcji dziecko prawnie należy tylko do jednego rodzica, ze wszystkimi konsekwencjami w chorobie, podróży czy w razie śmierci. Dodatkowo w Polsce dziecko będzie miało w dokumentach tylko jedną matkę.
Najczęstsze pytania
Dlaczego druga matka musi adoptować?
Bo prawo o pochodzeniu dziecka wciąż opiera się na domniemaniu ojcostwa i nie zna analogicznej regulacji dla żony rodzącej. Adopcja pasierba jest więc do dziś jedyną drogą — trwa miesiące, w których dziecko ma prawnie tylko jedną matkę.
Czy warto przekształcić związek partnerski w małżeństwo?
Nie jest to obowiązkowe, ale zwykle rozsądne: małżeństwo jest za granicą uznawane znacznie pewniej, a przekształcenie działa wstecz od daty zawarcia związku, co liczy się dla terminów w prawie pobytowym i emerytalnym.
Źródła
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Antidiskriminierungsstelle des Bundes — porady w sprawach dyskryminacji
Ustrój majątkowy małżeński
Zugewinngemeinschaft — rozdzielność z wyrównaniem dorobku — jako ustrój ustawowy, zachowek w wysokości połowy udziału ustawowego. Dla polsko-niemieckich małżeństw kluczowe jest pytanie, które prawo rządzi majątkiem.
Bez intercyzy małżonkowie żyją w ustroju Zugewinngemeinschaft: majątki pozostają rozdzielne, a przy rozwodzie lub śmierci wyrównuje się przyrost. W prawie spadkowym obowiązuje dziedziczenie ustawowe z prawem do zachowku; ustrój majątkowy można zmienić w każdej chwili umową notarialną (§ 1408 BGB), bez minimalnego okresu trwania.
Zugewinngemeinschaft nie jest wspólnością majątkową: w czasie małżeństwa majątki pozostają rozdzielne, wyrównanie następuje dopiero przy rozwodzie lub śmierci. Przy śmierci ustawowy udział spadkowy małżonka rośnie ryczałtowo o jedną czwartą. Podatkowo małżonek ma kwotę wolną 500 000 euro, każde dziecko 400 000 — kwoty, które przy nieruchomości w aglomeracji wyczerpują się szybciej, niż wielu sądzi.
Niemcy uczestniczą we wzmocnionej współpracy i stosują rozporządzenie (UE) 2016/1103 o ustrojach majątkowych par międzynarodowych; Polska nie uczestniczy. Dla małżeństwa zawartego po 29 stycznia 2019 roku bez wyboru prawa niemiecki sąd zastosuje prawo pierwszego wspólnego zwykłego pobytu małżonków — dla pary, która zamieszkała po ślubie w Niemczech, będzie to prawo niemieckie, nawet jeśli oboje są Polakami. Polski sąd oceni to według własnych reguł (wspólne prawo ojczyste, czyli polskie). Rozbieżność da się usunąć tylko wyborem prawa w umowie notarialnej.
Najważniejsze punkty
| Ustrój ustawowy | Zugewinngemeinschaft — rozdzielność z wyrównaniem dorobku |
|---|---|
| Ustroje umowne | Rozdzielność (Gütertrennung), wspólność (Gütergemeinschaft), zmodyfikowana Zugewinngemeinschaft |
| Udział małżonka w spadku | Obok dzieci połowa (jedna czwarta plus ryczałtowe wyrównanie dorobku) |
| Zachowek | Połowa udziału ustawowego, jako roszczenie pieniężne |
| Testament | Własnoręczny — w całości pismem ręcznym, z miejscem, datą i podpisem; albo notarialny |
| Testament berliński | Powszechny; dzieci mogą żądać zachowku już po pierwszej śmierci |
| Podatek od spadków | Kwoty wolne: 500 000 euro dla małżonka, 400 000 euro na dziecko |
| Odrzucenie spadku | Sześć tygodni od dowiedzenia się, sześć miesięcy przy pobycie za granicą |
| Uzupełnienie zachowku | Darowizny z ostatnich dziesięciu lat doliczane proporcjonalnie |
| Erbschein | Poświadczenie dziedziczenia zwykle wymagane przez księgi wieczyste i banki, jeśli nie ma testamentu notarialnego |
W praktyce
- Rozważyć intercyzę, gdy w grę wchodzi firma, duże różnice majątkowe lub dzieci z wcześniejszych związków — i wpisać do niej wybór prawa (niemieckiego albo polskiego), by oba państwa oceniały majątek tak samo.
- Testament sporządzić własnoręcznie albo notarialnie; testament napisany na komputerze i wydrukowany jest nieważny.
- Zarejestrować testament w Centralnym Rejestrze Testamentów (Zentrales Testamentsregister) Federalnej Izby Notarialnej.
- Testament notarialny zwykle oszczędza spadkobiercom płatnego Erbschein.
- Dokumentować darowizny z datą: wpływają na zachowek jeszcze przez dziesięć lat.
Koszt i refundacja
Notarialna intercyza kosztuje według wartości przedmiotu, przy średnich majątkach często w niskich czterocyfrowych kwotach. Testament własnoręczny jest bezpłatny, notarialny zastępuje później Erbschein i często oszczędza więcej, niż kosztuje.
Ostatnie zmiany
Reforma prawa o nazwiskach z 2025 roku wpłynęła także na konfiguracje rodzinne; kwoty wolne w podatku od spadków są od lat uznawane za wymagające podniesienia, ale pozostają niezmienione.
Gdzie się zwrócić
- Notariusze i Centralny Rejestr Testamentów Federalnej Izby Notarialnej.
- Sądy spadkowe (Nachlassgericht) przy sądach rejonowych (Amtsgericht).
- Urzędy skarbowe (Finanzamt) dla deklaracji podatku od spadków.
- Polski notariusz, gdy część majątku leży w Polsce.
Warto wiedzieć
Testament napisany na komputerze i wydrukowany jest nieważny. Musi być w całości napisany ręcznie, datowany i podpisany — albo sporządzony notarialnie. Testament berliński jest popularny, ale ma pułapkę: może zmarnować kwoty wolne dzieci przy pierwszej śmierci i zwiększyć łączny podatek. Polskie prawo nie zna testamentu wspólnego małżonków — testament berliński sporządzony w Niemczech może być w Polsce kwestionowany co do majątku położonego w Polsce.
Najczęstsze pytania
Co konkretnie oznacza Zugewinngemeinschaft?
Każde zachowuje swój majątek; dzieli się tylko przyrost osiągnięty w czasie małżeństwa i dopiero na koniec. Kto zyskał więcej, wypłaca połowę różnicy. Długi jednego małżonka nie obciążają drugiego — chyba że podpisali razem.
Które prawo spadkowe obowiązuje parę polsko-niemiecką?
W UE obowiązuje rozporządzenie spadkowe 650/2012: decyduje prawo państwa ostatniego zwykłego pobytu zmarłego — nie obywatelstwo. Polak mieszkający na stałe w Niemczech podlega więc niemieckiemu prawu spadkowemu, także co do mieszkania w Polsce. Można jednak w testamencie wybrać prawo ojczyste, czyli polskie. Przed sporządzeniem testamentu warto skonsultować się z notariuszem znającym oba systemy.
Źródła
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Zentrales Testamentsregister — Centralny Rejestr Testamentów
Rozwód
Rok separacji, zasada rozkładu małżeństwa, przymus adwokacki — i automatyczny podział uprawnień emerytalnych (Versorgungsausgleich). Niemiecki wyrok rozwodowy jest w Polsce uznawany bez odrębnego postępowania.
§§ 1564 i następne BGB: małżeństwo rozwiązuje się, gdy uległo rozkładowi. Po roku separacji rozkład domniemywa się, jeśli oboje małżonkowie się zgadzają; po trzech latach separacji także wbrew woli drugiego. Podział uprawnień emerytalnych przeprowadza się z urzędu.
Niemcy wymagają roku separacji (Trennungsjahr), a rok ten zaczyna się od ustania wspólnego pożycia — może ono nastąpić także w tym samym mieszkaniu, jeśli sfery życia są rozdzielone. Przymus adwokacki obowiązuje co najmniej dla małżonka składającego wniosek. Osobliwością jest Versorgungsausgleich: uprawnienia emerytalne nabyte w czasie małżeństwa są z urzędu dzielone po połowie, bez wniosku którejkolwiek ze stron.
Jako państwo UE Niemcy stosują do jurysdykcji i uznawania rozwodów rozporządzenie (UE) 2019/1111, a do prawa właściwego rozporządzenie (WE) 1259/2010 (Rzym III). Dla dwojga Polaków mieszkających w Niemczech właściwe są sądy niemieckie (wspólne miejsce zwykłego pobytu), a także polskie (wspólne obywatelstwo). Sąd niemiecki stosuje prawo niemieckie jako prawo państwa wspólnego pobytu (art. 8 rozporządzenia Rzym III), chyba że małżonkowie wybrali prawo polskie — wtedy może orzec także o winie. Wyrok wpisuje się do polskiego rejestru stanu cywilnego na podstawie zaświadczenia z art. 36 rozporządzenia, bez postępowania o uznanie.
Najważniejsze punkty
| Rok separacji | Rok przy zgodzie obojga, trzy lata bez zgody drugiego małżonka |
|---|---|
| Separacja w jednym mieszkaniu | Możliwa, jeśli wspólnota domowa została zniesiona |
| Przymus adwokacki | Przed sądem rodzinnym; przy rozwodzie zgodnym wystarczy jeden adwokat, który reprezentuje jednak tylko jedną stronę |
| Versorgungsausgleich | Uprawnienia emerytalne z okresu małżeństwa dzielone z urzędu |
| Wyrównanie dorobku | Na wniosek; wyrównuje się przyrost majątku w czasie małżeństwa |
| Alimenty | Alimenty po rozwodzie tylko w ustawowych przypadkach; zasada własnej odpowiedzialności |
| Dzieci | Wspólna władza rodzicielska pozostaje regułą; alimenty na dziecko według tabeli düsseldorfskiej |
| Rozwód w trudnym przypadku | Wyjątkowo przed upływem roku separacji, gdy dalsze trwanie byłoby nie do zniesienia |
| Umowa o skutkach rozwodu | Notarialna; znacznie skraca postępowanie |
| Pomoc w kosztach | Verfahrenskostenhilfe przy niskich dochodach, na wniosek przed złożeniem sprawy |
W praktyce
- Datę separacji utrwalić na piśmie, np. e-mailem do partnera — jest miarodajna dla terminów i wyrównania dorobku.
- Przy rozwodzie zgodnym wystarczy jeden adwokat; druga strona jedynie wyraża zgodę.
- Sprawdzić prawo do pomocy w kosztach postępowania przy niskich dochodach.
- Po wyroku dostosować ubezpieczenie emerytalne, kasę chorych, testament i pełnomocnictwa.
- Rozważyć umowę o skutkach rozwodu (Scheidungsfolgenvereinbarung): oszczędza sporne postępowania poboczne, które są najdroższe.
- Po uprawomocnieniu zgłosić rozwód w polskim USC lub konsulacie do wpisania w akcie małżeństwa; przy powrocie do nazwiska w Polsce liczy się oświadczenie złożone w Niemczech.
Koszt i refundacja
Koszty zależą od wartości przedmiotu sporu wynikającej z dochodów i majątku; proste postępowanie kosztuje często 2 000–4 000 euro łącznie z adwokatem. Przy niskich dochodach przysługuje pomoc w kosztach postępowania.
Ostatnie zmiany
Reforma prawa alimentacyjnego i dyskusja o opiece naprzemiennej jako modelu ustawowym trwają; procesowo rozprawy online i akta elektroniczne są już standardem.
Gdzie się zwrócić
- Sąd rodzinny (Familiengericht) w miejscu zamieszkania.
- Adwokaci specjalizujący się w prawie rodzinnym (Fachanwalt für Familienrecht).
- Poradnie gmin i Kościołów dla poradnictwa przy rozstaniu; polskojęzyczne poradnie działają m.in. w Berlinie i Nadrenii Północnej-Westfalii.
- Notariusze dla umowy o skutkach rozwodu.
Warto wiedzieć
Versorgungsausgleich przeprowadza się automatycznie i przy długich małżeństwach z różnymi biografiami zawodowymi jest często największą pozycją w ogóle — ważniejszą niż konto oszczędnościowe. Regularnie opóźnia postępowanie o miesiące, zwłaszcza gdy trzeba ustalić polskie okresy ubezpieczenia w ZUS; konta emerytalne w obu krajach wyjaśnić wcześnie.
Najczęstsze pytania
Co to jest Versorgungsausgleich?
Podział po połowie uprawnień emerytalnych nabytych w czasie małżeństwa, przeprowadzany przez sąd z urzędu. Przy krótkich małżeństwach poniżej trzech lat tylko na wniosek. Można go wyłączyć notarialną intercyzą, co sąd bada jednak pod kątem słuszności. Polskie prawo takiego mechanizmu nie zna — jeśli sąd stosuje prawo polskie do rozwodu, Versorgungsausgleich i tak przeprowadza się według prawa niemieckiego, o ile jedno z małżonków tego zażąda.
Co dzieje się z dziećmi?
Władza rodzicielska pozostaje z reguły wspólna; ustala się miejsce zamieszkania dziecka, kontakty i alimenty. Przy parach mieszkających w Niemczech dochodzi kwestia wyjazdu z dzieckiem do Polski — wymaga zgody drugiego rodzica albo orzeczenia sądu. Samowolny wyjazd jest uprowadzeniem dziecka w rozumieniu konwencji haskiej i rozporządzenia 2019/1111.
Źródła
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Europejski portal e-Sprawiedliwość — rozwód — zasady rozwodu w każdym państwie UE po polsku