Dzieci, rodzina i spadek — Francja

Adopcja

Ustawa z 21 lutego 2022 roku otworzyła adopcję dla par w PACS i konkubinacie, podniosła do 21 lat granicę wieku adopcji pełnej i wzmocniła kontrolę organizacji. Adopcja dziecka z Polski przez rodzinę mieszkającą we Francji to adopcja międzynarodowa według konwencji haskiej.

Wszystkie szczegóły: Adopcja

Wspomagana prokreacja

Wspomaganą prokreację reguluje Kodeks zdrowia publicznego, głęboko zmieniony ustawą nr 2021-1017 z 2 sierpnia 2021 roku o bioetyce. Jest otwarta dla każdej pary kobieta–mężczyzna, każdej pary kobiet i każdej kobiety niezamężnej. Finansowanie przez ubezpieczenie zdrowotne jest całkowite, 100 %, w granicach sześciu inseminacji i czterech prób in vitro, do 43. urodzin kobiety. Dawstwo gamet jest bezpłatne, dobrowolne i niewynagradzane.

Otwarcie z 2021 roku wywołało natychmiastowy napływ wniosków par kobiet i kobiet samotnych, które dotąd jeździły do Belgii lub Hiszpanii. Ośrodki, już przeciążone, zobaczyły wydłużenie terminów pierwszej konsultacji, a niedobór nasienia dawców stał się głównym wąskim gardłem.

Dawstwo komórek jajowych pozostaje bardzo niewystarczające. Dawczyni musi mieć 18–37 lat, nie jest wynagradzana, jej koszty są pokrywane i ma prawo do zwolnienia od pracodawcy. Od 2021 roku dawczyni bez dzieci może oddać i zachować część własnych komórek.

Pochodzenie dzieci par kobiet ustala uprzednie wspólne uznanie, podpisane u notariusza przed poczęciem i wpisane do aktu urodzenia.

Dla Polek we Francji: refundacja 100 % (do 43 lat, 4 IVF) jest hojniejsza niż polski program rządowy (od czerwca 2024 roku, tylko dla mieszkanek Polski w NFZ). Dawstwo jest we Francji nieanonimowe dla dzieci poczętych od września 2022 roku — w Polsce anonimowe. Leczenie w polskiej klinice prywatnej francuska CPAM może częściowo zwrócić na podstawie dyrektywy 2011/24 o opiece transgranicznej, po uprzedniej zgodzie (formularz S2).

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Skonsultować ginekologa lub ośrodek AMP w celu diagnostyki niepłodności, wykonywanej w parze.
• Uzyskać uprzednią zgodę (entente préalable) kasy ubezpieczenia zdrowotnego (CPAM), która otwiera finansowanie 100 %.
• Zachować miesięczny termin namysłu i podpisać zgodę; przy dawstwie zgodę przyjmuje notariusz.
• Przejść przepisany protokół: stymulacja, monitorowanie, punkcja lub inseminacja, transfer.
• Odnawiać co roku decyzję o losie zachowanych zarodków.
• Kto woli leczyć się w Polsce, prosi CPAM przed wyjazdem o zgodę S2 — bez niej zwrot ogranicza się do stawek francuskich za czynności ambulatoryjne.

Koszt i refundacja

Ścieżka jest całkowicie finansowana w 100 % z tytułu długotrwałego schorzenia poza listą, łącznie z lekami, pod warunkiem pozostania w granicach wieku i liczby prób. Do zapłaty pozostają nadwyżki honorariów w sektorze prywatnym oraz mrożenie bez powodu medycznego, którego przechowywanie kosztuje około czterdziestu euro rocznie. Czas oczekiwania na dawstwo komórek jajowych sięga często dwóch lat.

Gdzie się zwrócić

• Publiczne i prywatne ośrodki AMP autoryzowane przez regionalną agencję zdrowia, około 200 we Francji.
• CECOS — ośrodki badania i przechowywania komórek jajowych i nasienia, dla wszystkich dawstw.
• Agence de la biomédecine, publikująca roczne wyniki ośrodek po ośrodku.
• Szpital Antoine-Béclère w Clamart, gdzie w 1982 roku urodziła się Amandine, pierwsze francuskie dziecko z IVF.
• Port-Royal Cochin i Tenon w Paryżu, CHU Toulouse, CHU Montpellier, szpital Foch w Suresnes — często cytowane ośrodki referencyjne.

Najczęstsze pytania

Źródła

• service-public.fr — PMA — oficjalny portal praw i procedur
• Agence de la biomédecine — wyniki ośrodków, dawstwo, przepisy
• Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów

Artykuł ogólny: Wspomagana prokreacja

Opieka nad dziećmi

Dominują dwa rozwiązania: żłobek (crèche), którego cena zależy od dochodu, i assistante maternelle, bardziej dostępna, ale gdzie jest się pracodawcą — z dodatkiem swobodnego wyboru opieki (CMG) dla wyrównania. Polacy pracujący we Francji mają te same prawa co Francuzi.

Opieka nad małym dzieckiem opiera się na pionie rodzinnym ubezpieczenia społecznego. W żłobku udział rodziny oblicza się według krajowej tabeli stosowanej do dochodu i liczby dzieci: stawka godzinowa idzie od kilkudziesięciu centów do kilku euro. U licencjonowanej assistante maternelle rodzice są prawnie pracodawcami i pobierają dodatek swobodnego wyboru opieki (complément de libre choix du mode de garde, CMG), zreformowany, by lepiej pokrywać niskie dochody. Szkoła przedszkolna (école maternelle) jest bezpłatna i obowiązkowa od trzech lat od września 2019 roku.

Niedobór miejsc jest bardzo nierówno rozłożony. W strefach napiętych miejsce w żłobku dostaje się na około jedno zgłoszenie z trzech, a kolejka nie zawsze ma czytelną logikę: komisja przydziału, kryteria gminne, priorytet dla rodzeństwa i pracujących rodziców. Spotkanie osobiste z wydziałem petite enfance, wcześnie, często zmienia wynik.

Zawód assistante maternelle traci pracowników od kilku lat, z odejściami na emeryturę słabo wyrównywanymi. W niektórych departamentach układ sił się odwrócił: to profesjonalistki wybierają rodziny. Przyjść z jasnym projektem, stabilnymi godzinami i poprawną umową liczy się teraz.

Bycie pracodawcą assistante maternelle nie jest formalnością: płatny urlop, dodatek na utrzymanie, miesięczne rozliczenie, wypowiedzenie, rozwiązanie. Układ zbiorowy przewiduje precyzyjne zasady, a spory dotyczą prawie zawsze tych samych punktów — godzin dodatkowych i końca umowy.

Jako państwo UE Francja wdraża co najmniej dyrektywę (UE) 2019/1158 o urlopach rodzicielskich; organizacja opieki pozostaje krajowa. Polacy pracujący we Francji mają prawo do świadczeń CAF (CMG, allocations familiales od drugiego dziecka, PAJE) na tych samych zasadach co Francuzi; polskie 800+ i francuskie świadczenia koordynuje się według unijnych reguł — państwo zatrudnienia płaci pierwsze, Polska ewentualną różnicę. Polska szkoła przy ambasadzie i szkolne punkty konsultacyjne (Paryż, Lyon, Lille, Strasburg…) uczą po polsku w środy i soboty.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Od drugiego trymestru ciąży złożyć wniosek o miejsce w merostwie lub w relais petite enfance.
• Sprawdzać monenfant.fr pod kątem dostępności licencjonowanych assistantes maternelles w swojej okolicy.
• Zasymulować koszt netto różnych rozwiązań po odjęciu pomocy i ulgi podatkowej, zanim się wybierze.
• Dla assistante maternelle podpisać pisemną umowę i deklarować co miesiąc na Pajemploi.
• Nie rezygnować z żadnego zapisu, dopóki rozwiązanie nie zostanie potwierdzone na piśmie.
• Zatrudniając polską nianię w domu: umowa CESU lub Pajemploi, deklaracja — praca „na czarno” pozbawia ulgi podatkowej i chroni nikogo.

Koszt i refundacja

W żłobku pozostały koszt rodziny o medianowych dochodach wynosi często 200–400 euro miesięcznie w pełnym wymiarze. U assistante maternelle koszt brutto jest wyższy, ale CMG i ulga podatkowa sprowadzają go do porównywalnego poziomu. Opieka w domu jest najdroższa, chyba że dzielona między dwie rodziny.

Gdzie się zwrócić

• Relais petite enfance gminy, bezpłatny i często nieznany.
• Wydział petite enfance merostwa — żłobki gminne.
• Caisse d'allocations familiales (CAF) — dodatek swobodnego wyboru opieki.
• Protection maternelle et infantile (PMI) departamentu — licencje.
• monenfant.fr i Pajemploi — wyszukiwanie i deklaracja.

Najczęstsze pytania

Źródła

• service-public.fr — garde d'enfants — oficjalny portal praw i procedur
• monenfant.fr — portal CAF: miejsca, assistantes maternelles, symulator
• Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów

Artykuł ogólny: Opieka nad dziećmi

Dziedziczenie

Dzieci mają rezerwę spadkową, której testament nie może naruszyć, a pozostały małżonek wybiera między jedną czwartą w pełnej własności a całością w użytkowaniu. Polak mieszkający na stałe we Francji podlega prawu francuskiemu, chyba że wybrał w testamencie prawo polskie.

Kodeks cywilny rezerwuje zstępnym część majątku: połowę przy jednym dziecku, dwie trzecie przy dwojgu, trzy czwarte przy trojgu lub więcej. Reszta, część rozrządzalna, może być zapisana swobodnie. Przy wspólnych dzieciach pozostały małżonek wybiera między jedną czwartą w pełnej własności a całością w użytkowaniu; przy dzieciach z innego związku otwarta jest tylko jedna czwarta w pełnej własności. Bez zstępnych małżonek sam staje się spadkobiercą koniecznym co do jednej czwartej.

Partner PACS jest wielkim zapomnianym. Jest zwolniony z podatku od spadków, co każe sądzić, że dziedziczy — nie dziedziczy. Bez testamentu nie otrzymuje nic i ma tylko prawo korzystania z mieszkania przez rok. Testament, nawet własnoręczny, wystarcza, by to naprawić w granicach części rozrządzalnej.

Darowizny za życia nie są zapomniane przy śmierci. Te na rzecz spadkobiercy podlegają zaliczeniu (rapport), a każda darowizna przekraczająca część rozrządzalną może zostać zredukowana. Podatkowy okres przypominania wynosi piętnaście lat: potem kwoty wolne się odnawiają.

Testament własnoręczny pozostaje najczęstszą i najbardziej ryzykowną formą. Napisany, datowany i podpisany w całości ręcznie, nic nie kosztuje, ale się gubi, jest kwestionowany i źle interpretowany. Złożenie go u notariusza, który wpisuje go do centralnego rejestru, kosztuje kilkadziesiąt euro i usuwa główne ryzyko.

Polak mieszkający we Francji pozostawia spadek według prawa francuskiego — także co do mieszkania w Polsce; francuskie europejskie poświadczenie spadkowe (certificat successoral européen) działa w Polsce wobec sądów, banków i ksiąg wieczystych bez odrębnego postępowania. Podatkowo umowa polsko-francuska nie obejmuje spadków: Francja opodatkowuje spadek po rezydencie (dziecko: kwota wolna 100 000 euro, potem 5–45 %), Polska zwalnia najbliższą rodzinę po zgłoszeniu SD-Z2 w ciągu sześciu miesięcy, ale opodatkowuje nabycie nieruchomości położonej w Polsce.

Najważniejsze punkty

W praktyce

• Kazać notariuszowi sporządzić akt notoryjny (acte de notoriété): wskazuje oficjalnie spadkobierców; dla majątku w Polsce poprosić o europejskie poświadczenie spadkowe.
• Sprawdzić centralny rejestr testamentów, który wskazuje istnienie testamentu.
• Zdecydować w ciągu czterech miesięcy: przyjąć wprost, przyjąć do wysokości aktywów netto albo odrzucić.
• Wycenić majątek i zaliczyć wcześniejsze darowizny, by obliczyć masę do podziału.
• Złożyć deklarację spadkową w ciągu sześciu miesięcy od śmierci, dwunastu, jeśli śmierć nastąpiła za granicą; w Polsce zgłosić nabycie (SD-Z2) w ciągu sześciu miesięcy, by zachować zwolnienie.
• Zgon Polaka zgłosić w konsulacie RP (wpis aktu zgonu do polskiego rejestru).

Koszt i refundacja

Honoraria notariusza są taryfowane i proporcjonalne do aktywów: liczyć 1–2 % spadku, łącznie z aktem notoryjnym i zaświadczeniem o nieruchomości. Podatek od spadków jest zerowy między małżonkami i partnerami PACS; w linii prostej, po kwocie wolnej 100 000 euro na dziecko, skala idzie od 5 do 45 %. Opóźnienie deklaracji kosztuje odsetki i podwyżkę.

Gdzie się zwrócić

• Notariusz — obowiązkowy, gdy jest nieruchomość, testament lub darowizna między małżonkami; polskojęzyczni notariusze w Paryżu.
• Centralny rejestr testamentów, przeglądany przez notariusza.
• Urząd skarbowy (Service des impôts des particuliers) — deklaracja spadkowa.
• Izba notarialna departamentu — bezpłatna pierwsza konsultacja.
• Ubezpieczyciele — umowy ubezpieczenia na życie, rozliczane poza spadkiem.

Najczęstsze pytania

Źródła

• service-public.fr — succession — oficjalny portal praw i procedur
• Légifrance — oficjalny tekst ustaw i kodeksów
• Europejski portal e-Sprawiedliwość — dziedziczenie — prawo spadkowe państw UE po polsku

Artykuł ogólny: Dziedziczenie