Huwelijk, partnerschap en echtscheiding — Nederland

Burgerlijk huwelijk

Het huwelijk staat in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek. Sinds de Wet tegengaan huwelijksdwang van december 2015 is de minimumleeftijd 18 jaar zonder enige ontheffing, en worden huwelijken die in het buitenland onder die leeftijd zijn gesloten niet erkend zolang beide partners geen 18 zijn. Het huwelijk wordt gesloten voor een (buitengewoon) ambtenaar van de burgerlijke stand, na een melding van voorgenomen huwelijk — de vroegere ondertrouw — bij de gemeente waar de ceremonie plaatsvindt, minimaal veertien dagen en maximaal een jaar vooraf. Een kerkelijk of religieus huwelijk mag pas na het burgerlijk huwelijk plaatsvinden (artikel 1:68 BW); de bedienaar die de volgorde omkeert, is strafbaar. Het huwelijk voor iedereen geldt sinds 1 april 2001.

De kernpunten

In de praktijk

• De melding gebeurt bij de meeste gemeenten digitaal met DigiD; de gemeente haalt de geboortegegevens uit de Basisregistratie Personen (BRP). Wie in het buitenland geboren is en niet in de BRP staat, levert een gelegaliseerde of geapostilleerde geboorteakte aan.
• Wie met een partner van buiten de Unie zonder duurzaam verblijfsrecht trouwt, heeft een verklaring van de IND nodig (Wet voorkoming schijnhuwelijken); de gemeente vraagt die zelf op, maar het duurt enkele weken.
• Elke gemeente biedt op vaste momenten een gratis of zeer goedkoop huwelijk aan (het «kosteloos huwelijk»), meestal op een weekdagochtend, met een beperkt aantal gasten. Een ceremonie op een locatie naar keuze vereist dat de gemeente die locatie aanwijst als «huis der gemeente».
• Voor een huwelijk in het buitenland levert de gemeente een verklaring van huwelijksbevoegdheid af; het buitenlandse huwelijk laat u daarna inschrijven in de BRP of, wie niet in Nederland woont, bij de gemeente Den Haag (Landelijke Taken).

Kosten en vergoeding

De leges verschillen per gemeente: van gratis op de vaste momenten tot 400 à 1 000 euro voor een ceremonie op een weekdag met eigen trouwambtenaar of locatie, en meer in het weekend. Het trouwboekje kost 20 à 40 euro en is niet verplicht.

Waar u terechtkunt

• De afdeling Burgerzaken van uw gemeente: melding, gratis huwelijk, buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand.
• Rijksoverheid.nl: voorwaarden, documenten en verschillen tussen huwelijk, geregistreerd partnerschap en samenlevingscontract.
• De notaris voor huwelijkse voorwaarden, bij voorkeur vóór de huwelijksdag.

Bronnen

• Rijksoverheid — Trouwen, samenlevingscontract en geregistreerd partnerschap — officiële informatie
• Burgerlijk Wetboek Boek 1 (titel 5, het huwelijk) — wetten.overheid.nl
• Het Juridisch Loket — Trouwen — gratis juridisch advies

Het algemene artikel: Burgerlijk huwelijk

Samenwonen en geregistreerd partnerschap

Het geregistreerd partnerschap, ingevoerd op 1 januari 1998, staat in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek naast het huwelijk en heeft er sinds 2001 bijna dezelfde gevolgen: gemeenschap van goederen (beperkt sinds 2018), onderhoudsplicht, erfrecht, fiscaal partnerschap, en sinds 2014 wordt de mannelijke partner automatisch juridisch vader van een kind dat tijdens het partnerschap geboren wordt. Het verschil zit in de ontbinding: zonder minderjarige kinderen eindigt het partnerschap zonder rechter, met een verklaring die een advocaat of notaris bij de gemeente indient. Een partnerschap kan bij de gemeente in een huwelijk worden omgezet. Het samenlevingscontract is een notariële overeenkomst zonder wettelijk statuut: het regelt de kosten, de woning en soms een verblijfsbeding, en is vaak vereist voor het partnerpensioen. Wie alleen samenwoont, is voor de wet een vreemde voor de ander, behalve voor toeslagen en de fiscus, die het samenwonen wél zien.

De kernpunten

In de praktijk

• Een geregistreerd partnerschap sluit u zoals een huwelijk: melding bij de gemeente minimaal veertien dagen vooraf, twee tot vier getuigen, ceremonie voor de ambtenaar van de burgerlijke stand. Het is gratis op de vaste momenten van de gemeente.
• Samenwoners zonder partnerschap regelen minstens drie dingen: een samenlevingscontract bij de notaris (400 tot 900 euro), een testament — anders erft de partner niets en gaan de goederen naar de familie — en de aanmelding van de partner bij het pensioenfonds.
• Wie een kind krijgt zonder huwelijk of partnerschap, laat het erkennen bij de gemeente, al vóór de geboorte; sinds 1 januari 2023 krijgt de erkenner daarmee automatisch het gezamenlijk gezag.
• Voor de Belastingdienst en de toeslagen bent u fiscaal partner zodra u samenwoont met een kind, een gezamenlijke woning of een notarieel contract: dat verandert de huurtoeslag, de zorgtoeslag en de aftrekposten, ook zonder enige plechtigheid.

Kosten en vergoeding

Het geregistreerd partnerschap kost bij de gemeente wat het huwelijk kost: gratis op de vaste momenten, anders 400 à 1 000 euro. Een samenlevingscontract kost 400 à 900 euro bij de notaris, een testament 300 à 600 euro per persoon; veel notarissen bieden een pakket aan.

Waar u terechtkunt

• Rijksoverheid.nl: verschillen tussen huwelijk, geregistreerd partnerschap en samenlevingscontract, in een tabel.
• De notaris voor samenlevingscontract en testament; de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) legt de kosten uit.
• Het Juridisch Loket voor gratis advies over samenwonen, alimentatie en gezag.

Bronnen

• Rijksoverheid — Verschillen tussen trouwen, geregistreerd partnerschap en samenwonen — officiële informatie
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, titel 5A (geregistreerd partnerschap) — wetten.overheid.nl
• Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie — Samenwonen — notariaat

Het algemene artikel: Samenwonen en geregistreerd partnerschap

Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

Nederland opende op 1 april 2001 als eerste land ter wereld het huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht, met dezelfde rechten en plichten, adoptie inbegrepen. De duomoeder is sinds 2014 automatisch ouder, de weigerambtenaar bestaat sinds 2014 niet meer, en de Grondwet noemt sinds 2023 uitdrukkelijk de seksuele gerichtheid.

De Wet openstelling huwelijk van 21 december 2000, in werking op 1 april 2001, schrapte het geslachtsverschil uit artikel 1:30 van het Burgerlijk Wetboek: een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend of van gelijk geslacht. Alle gevolgen zijn gelijk — vermogen, onderhoud, erfrecht, pensioen, naam. Adoptie van Nederlandse kinderen stond meteen open; interlandelijke adoptie door paren van hetzelfde geslacht volgde in 2009. De Wet lesbisch ouderschap van 1 april 2014 maakt de vrouwelijke echtgenote of geregistreerde partner van de moeder automatisch juridisch ouder als het kind verwekt is met een onbekende donor, en laat haar in de andere gevallen het kind erkennen. Sinds 1 november 2014 mogen gemeenten geen nieuwe ambtenaren aanstellen die weigeren huwelijken van hetzelfde geslacht te sluiten. In februari 2023 werden «handicap» en «seksuele gerichtheid» toegevoegd aan artikel 1 van de Grondwet.

De kernpunten

In de praktijk

• De procedure is identiek aan die van elk huwelijk: melding bij de gemeente, getuigen, ceremonie; niemand kan de voltrekking weigeren op grond van het geslacht van de partners.
• Twee vrouwen die een kind verwachten: bij een onbekende donor via een kliniek is de echtgenote automatisch ouder bij de geboorte; bij een bekende donor erkent zij het kind vóór de geboorte bij de gemeente, met toestemming van de moeder, tenzij de donor zelf wil erkennen.
• Twee mannen worden alleen samen ouder via adoptie (stiefouderadoptie na een jaar verzorging, of adoptie van een kind uit draagmoederschap na de procedure); het Nederlandse recht kent nog geen automatisch ouderschap voor de partner van de vader.
• Wie in het buitenland gaat wonen, vraagt vooraf een verklaring van huwelijksbevoegdheid en informeert bij de ambassade naar de erkenning: sommige landen aanvaarden het huwelijk niet en behandelen de partners als vreemden voor elkaar.

Kosten en vergoeding

Dezelfde leges als voor elk huwelijk: gratis op de vaste momenten van de gemeente, anders 400 à 1 000 euro. De erkenning van een kind bij de gemeente is gratis; een stiefouderadoptie loopt via een advocaat (1 500 à 3 000 euro) bij de rechtbank.

Waar u terechtkunt

• Rijksoverheid.nl: huwelijk, ouderschap van de duomoeder, adoptie.
• COC Nederland: belangenorganisatie, met informatie en juridische doorverwijzing.
• College voor de Rechten van de Mens: klachten over discriminatie op grond van seksuele gerichtheid.

Bronnen

• Rijksoverheid — Huwelijk en geregistreerd partnerschap — officiële informatie
• Rijksoverheid — Ouderschap duomoeder — officiële informatie
• COC Nederland — belangenorganisatie

Het algemene artikel: Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

Huwelijksvermogensrecht

Wie in Nederland trouwt zonder huwelijkse voorwaarden, valt sinds 1 januari 2018 in de beperkte gemeenschap van goederen: wat elk vóór het huwelijk bezat en wat men erft of geschonken krijgt, blijft privé; wat tijdens het huwelijk wordt verdiend of gekocht, is gemeenschappelijk. Huwelijken van vóór 2018 blijven in de algehele gemeenschap.

Het huwelijksvermogensrecht staat in titel 6 tot 8 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek. De Wet beperking wettelijke gemeenschap van goederen, in werking op 1 januari 2018, verving de algehele gemeenschap die Nederland sinds 1838 kende. In de beperkte gemeenschap vallen: alles wat tijdens het huwelijk wordt verworven, de inkomsten van beiden, en de goederen die de echtgenoten vóór het huwelijk al samen bezaten — die worden 50/50, ook al betaalde de een meer. Privé blijven: het voorhuwelijkse vermogen van elk, erfenissen en schenkingen, en het ondernemingsvermogen van vóór het huwelijk, met een «redelijke vergoeding» aan de gemeenschap voor de arbeid tijdens het huwelijk. Wie iets privé wil houden, moet het kunnen bewijzen; wat niet bewezen wordt, geldt als gemeenschappelijk (artikel 1:94). Huwelijkse voorwaarden — koude uitsluiting, periodiek of finaal verrekenbeding — worden bij de notaris opgemaakt en ingeschreven in het huwelijksgoederenregister. Het pensioen wordt apart verdeeld volgens de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding (1995): elk krijgt de helft van het ouderdomspensioen dat tijdens het huwelijk is opgebouwd.

De kernpunten

In de praktijk

• Houd een administratie bij: bewaar het bewijs van wat u vóór het huwelijk bezat en van elke erfenis of schenking, en stort privégeld niet zonder spoor op de gezamenlijke rekening. Bij een scheiding beslist het bewijs, niet de herinnering.
• Wie samen een huis kocht vóór het huwelijk met ongelijke inbreng, laat vóór de huwelijksdag huwelijkse voorwaarden opmaken: zonder voorwaarden wordt het huis 50/50 gemeenschappelijk en verdwijnt de ongelijke inbreng.
• Ondernemers kiezen vaak voor koude uitsluiting met een periodiek verrekenbeding; voer het beding dan ook jaarlijks uit, want een niet-uitgevoerd verrekenbeding leidt bij een scheiding tot verrekening van het hele vermogen alsof er gemeenschap was.
• Meld de scheiding binnen twee jaar bij het pensioenfonds met het formulier van de Rijksoverheid, anders moet u de verevening zelf bij de ex-partner afdwingen.

Kosten en vergoeding

Huwelijkse voorwaarden kosten bij de notaris 600 à 1 500 euro, inclusief inschrijving in het huwelijksgoederenregister; een wijziging tijdens het huwelijk kost hetzelfde en vereist sinds 2012 geen rechterlijke goedkeuring meer.

Waar u terechtkunt

• De notaris voor huwelijkse voorwaarden, verrekenbedingen en advies over ondernemingsvermogen.
• Rijksoverheid.nl: uitleg van de beperkte gemeenschap en het formulier voor pensioenverevening.
• Het huwelijksgoederenregister bij de rechtbank (online raadpleegbaar via rechtspraak.nl).

Bronnen

• Rijksoverheid — Gemeenschap van goederen en huwelijkse voorwaarden — officiële informatie
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, titel 7 (wettelijke gemeenschap van goederen) — wetten.overheid.nl
• Rijksoverheid — Pensioenverevening bij scheiding — officiële informatie

Het algemene artikel: Huwelijksvermogensrecht

Echtscheiding

Scheiden in Nederland kan alleen via de rechtbank, met een advocaat, op de enige grond van duurzame ontwrichting; met minderjarige kinderen is een ouderschapsplan verplicht. Een gezamenlijk verzoek duurt enkele weken, een eenzijdig een half jaar tot een jaar. De partneralimentatie is sinds 2020 beperkt tot vijf jaar.

De echtscheiding staat in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (artikelen 1:150 en volgende). De enige grond is de duurzame ontwrichting van het huwelijk, die de rechter aanneemt zodra een van beiden ze stelt; schuld speelt geen rol. Het verzoek wordt door een advocaat ingediend bij de rechtbank, gezamenlijk (met een convenant) of eenzijdig. Sinds de Wet bevordering voortgezet ouderschap van 2009 moeten ouders van minderjarige kinderen een ouderschapsplan indienen: verdeling van zorg en opvoeding, kinderalimentatie, informatie-uitwisseling; het gezamenlijk gezag blijft na de scheiding de regel. De rechter hoort kinderen vanaf 12 jaar. De echtscheiding wordt pas definitief door de inschrijving in de registers van de burgerlijke stand, binnen zes maanden na de uitspraak. De partneralimentatie duurt sinds 1 januari 2020 maximaal vijf jaar, met uitzonderingen (tot het jongste kind 12 is; tot tien jaar bij een huwelijk van meer dan vijftien jaar en een partner die binnen tien jaar de AOW-leeftijd bereikt). Kinderalimentatie loopt tot 21 jaar, volgens de Tremanormen van de rechtspraak. Het pensioen wordt verevend.

De kernpunten

In de praktijk

• Wie het eens is, laat één advocaat of een mediator een convenant en een ouderschapsplan opstellen en dient een gezamenlijk verzoek in: het is de snelste en goedkoopste weg, en de rechter beslist zonder zitting.
• Wie het niet eens is, neemt een eigen advocaat; de rechter kan mediation voorstellen of een bijzondere curator voor het kind benoemen. Voorlopige voorzieningen (woning, kinderen, alimentatie) zijn binnen enkele weken te krijgen.
• Bereken de kinderalimentatie met de Tremanormen (behoefte van het kind, draagkracht van beide ouders) en laat het bedrag in het ouderschapsplan opnemen; het LBIO int het gratis als de betaling uitblijft.
• Meld de scheiding binnen twee jaar bij het pensioenfonds voor de verevening, en pas de toeslagen, de zorgverzekering en het testament aan; een ex-echtgenoot erft niet, maar een oud testament kan hem nog begunstigen.

Kosten en vergoeding

Het griffierecht bedraagt enkele honderden euro's (ruim 300 euro per verzoeker in 2026); een gezamenlijke scheiding met één advocaat of mediator kost 1 500 à 4 000 euro, een conflictscheiding 5 000 à 15 000 euro per persoon. Gesubsidieerde rechtsbijstand (toevoeging) bestaat voor lage inkomens, met een eigen bijdrage.

Waar u terechtkunt

• Rechtspraak.nl: procedure, formulieren, griffierechten en Tremanormen.
• Het Juridisch Loket voor gratis eerste advies; de Raad voor Rechtsbijstand voor de toevoeging.
• Het LBIO (Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen) voor de inning van alimentatie.

Bronnen

• Rechtspraak.nl — Scheiden — de Rechtspraak
• Rijksoverheid — Scheiden — officiële informatie
• LBIO — inning van alimentatie — Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen

Het algemene artikel: Echtscheiding