Anticonceptie
In Nederland zit de anticonceptie tot 21 jaar in de basisverzekering; daarna betaalt de vrouw zelf, tenzij een aanvullende verzekering ze dekt. De pil en het spiraal vragen een recept van de huisarts, die het spiraal ook plaatst; de noodpil is zonder recept te koop bij drogist en apotheek. Jongeren tot 25 kunnen gratis en anoniem terecht bij Sense.
De anticonceptie wordt geregeld door de Zorgverzekeringswet en de geneesmiddelenwetgeving. De basisverzekering vergoedt alle anticonceptiva op recept — pil, spiraal, implantaat, ring, pleister, prikpil — voor vrouwen tot 21 jaar; tot 18 jaar zonder eigen risico, van 18 tot 20 met eigen risico. Vanaf 21 jaar vergoedt de basisverzekering alleen bij een medische indicatie (bijvoorbeeld een hormoonspiraal tegen hevige menstruaties); aanvullende verzekeringen dekken de rest geheel of gedeeltelijk. De plaatsing van een spiraal of implantaat door de huisarts valt onder de huisartsenzorg en is gratis. De noodpil met levonorgestrel of ulipristal is zonder recept verkrijgbaar bij drogist en apotheek. Sterilisatie wordt niet vergoed. De GGD's bieden via Sense gratis en anonieme consulten aan jongeren tot 25 jaar; het programma Nu Niet Zwanger begeleidt kwetsbare vrouwen naar gratis anticonceptie. Nederland heeft een van de laagste cijfers van tienerzwangerschappen ter wereld, wat wordt toegeschreven aan de seksuele voorlichting en de toegang tot de pil sinds de jaren 1970.
De kernpunten
| Vergoeding | Basisverzekering tot 21 jaar (tot 18 zonder eigen risico); daarna aanvullende verzekering of medische indicatie |
|---|---|
| Recept | Nodig voor pil, spiraal, implantaat, ring, pleister, prikpil; via huisarts, ook online |
| Noodpil | Zonder recept bij drogist en apotheek, 15 à 25 euro; ulipristal tot 5 dagen |
| Plaatsing | Spiraal en implantaat door de huisarts, gratis als huisartsenzorg |
| Jongeren | Sense: gratis en anonieme consulten bij de GGD tot 25 jaar; Sense.info |
| Cijfers | Ongeveer 2 geboorten per 1 000 meisjes van 15-19 jaar, een van de laagste ter wereld |
In de praktijk
- Vraag de pil of het spiraal bij de huisarts; het recept is voor een jaar en de herhaling gaat via de assistente of online. De huisarts plaatst het spiraal zelf of verwijst naar een collega die het vaak doet.
- Boven 21 jaar: vergelijk de aanvullende verzekeringen in december, want de dekking van anticonceptie verschilt sterk (van niets tot 100 %); een hormoonspiraal voor vijf jaar kost zonder dekking 100 à 200 euro, wat per maand goedkoper is dan de pil.
- De noodpil werkt beter hoe vroeger ze wordt ingenomen: levonorgestrel tot 72 uur, ulipristal tot 120 uur; het koperspiraal is de meest betrouwbare noodoplossing en kan tot vijf dagen na de onbeschermde seks worden geplaatst.
- Jongeren onder 16 kunnen anticonceptie krijgen zonder ouders als de arts oordeelt dat ze de beslissing kunnen nemen; Sense-spreekuren bij de GGD zijn gratis en vertrouwelijk.
Kosten en vergoeding
Gratis tot 18 jaar; 18-20 jaar na eigen risico; vanaf 21 jaar 5 à 15 euro per maand voor de pil, 100 à 200 euro voor een spiraal, 15 à 25 euro voor de noodpil, tenzij aanvullend verzekerd. Plaatsing door de huisarts gratis.
Recente veranderingen
Moties om anticonceptie voor alle leeftijden gratis te maken werden in 2023-2025 in de Tweede Kamer ingediend, zonder wetswijziging; het programma Nu Niet Zwanger werd landelijk uitgerold. De mannenpil en het mannelijke implantaat bleven in de onderzoeksfase.
Waar u terechtkunt
- Sense.info en de Sense-spreekuren bij de GGD voor jongeren tot 25 jaar.
- Rutgers en Soa Aids Nederland voor onafhankelijke informatie over elke methode.
- Thuisarts.nl en uw huisarts voor de keuze en het recept.
Goed om te weten
De vergoeding stopt op de 21e verjaardag, ook midden in een pilstrip: wie dan geen aanvullende verzekering heeft, betaalt vanaf de volgende herhaling. En de noodpil is geen anticonceptie: na herhaald gebruik is het spiraal of de pil goedkoper en betrouwbaarder.
Bronnen
- Rijksoverheid — Anticonceptie in de basisverzekering — officiële informatie
- Sense.info — anticonceptie — Soa Aids Nederland en Rutgers
- Thuisarts.nl — Anticonceptie — Nederlands Huisartsen Genootschap
Abortus
De Wet afbreking zwangerschap (Wafz), in werking sinds 1 november 1984, laat de afbreking toe in een kliniek of ziekenhuis met vergunning, als de vrouw in een noodsituatie verkeert die zij zelf beoordeelt, tot het moment waarop de foetus buiten het lichaam levensvatbaar is — door de rechtspraak op 24 weken gesteld; de klinieken hanteren 22 weken als grens voor de zekerheid. De overtijdbehandeling (tot 16 dagen na de uitgebleven menstruatie) valt buiten de wet. De vaste beraadtermijn van vijf dagen tussen het eerste gesprek en de ingreep werd op 1 januari 2023 afgeschaft: de arts en de vrouw bepalen samen de bedenktijd. Sinds 1 januari 2024 mag de huisarts de abortuspil voorschrijven tot negen weken, naast de klinieken. De ingreep is gratis voor wie in Nederland woont, via een subsidieregeling van het ministerie van VWS, buiten het eigen risico. Het Wetboek van Strafrecht (artikel 296) blijft de afbreking buiten de wet om strafbaar stellen; een initiatiefwet om abortus uit het strafrecht te halen wordt in het parlement besproken. Nederland telde in 2023 bijna 40 000 afbrekingen, na jaren rond 30 000; ongeveer een kwart betreft vrouwen uit het buitenland, vooral voor late afbrekingen.
De kernpunten
| Termijn | Tot de levensvatbaarheid: 24 weken volgens de rechtspraak, 22 weken in de praktijk; overtijdbehandeling buiten de wet |
|---|---|
| Bedenktijd | Vaste termijn van 5 dagen afgeschaft op 1 januari 2023; flexibel in overleg met de arts |
| Abortuspil | Tot 9 weken; bij de huisarts sinds 1 januari 2024 of in de kliniek |
| Waar | Vergunde klinieken (een vijftiental) en ziekenhuizen; geen verwijzing nodig |
| Kosten | Gratis voor inwoners van Nederland (subsidieregeling VWS), buiten het eigen risico; betalend voor niet-inwoners |
| Cijfers (IGJ) | Bijna 40 000 afbrekingen in 2023; ongeveer 9 per 1 000 vrouwen van 15 tot 44 jaar |
In de praktijk
- Neem rechtstreeks contact op met een kliniek of met de huisarts; een verwijzing is niet nodig, maar de huisarts kan de abortuspil zelf voorschrijven tot negen weken en verwijst daarna.
- Minderjarigen kunnen zonder toestemming van de ouders behandeld worden vanaf 16 jaar en, in overleg met de arts, ook jonger; de klinieken bieden gesprekken via Fiom en Siriz voor wie wil praten.
- Voor een afbreking na 13 weken en zeker na 18 weken zijn niet alle klinieken bevoegd; de klinieken verwijzen naar de gespecialiseerde centra, en de wachttijd is kort.
- Vrouwen uit België, Duitsland, Frankrijk of Polen die de termijn thuis overschreden, worden in Nederlandse klinieken behandeld tot 22 weken tegen betaling; de organisatie Abortion Network Amsterdam helpt bij de organisatie.
Kosten en vergoeding
Gratis voor wie in Nederland woont; een niet-inwoner betaalt 500 à 1 200 euro naargelang de termijn en de methode; de abortuspil bij de huisarts is gratis met een Nederlandse zorgverzekering.
Recente veranderingen
Twee wijzigingen in twee jaar: de afschaffing van de vaste beraadtermijn (2023) en de abortuspil bij de huisarts (2024). Gemeenten stellen sinds 2023 bufferzones in rond klinieken tegen demonstranten; de initiatiefwet om abortus uit het Wetboek van Strafrecht te halen werd in 2025-2026 in de Tweede Kamer behandeld.
Waar u terechtkunt
- Rijksoverheid.nl: de wet, de klinieken, de kosten.
- Fiom en Siriz voor gesprekken bij een onbedoelde zwangerschap; Sense.info voor jongeren.
- Het Nederlands Genootschap van Abortusartsen voor de lijst van klinieken.
Goed om te weten
De grens van 22 weken in de klinieken is geen wettelijke grens maar een veiligheidsmarge: na 22 weken behandelt geen enkele kliniek meer, ook al zegt de wet 24. En de gratis behandeling geldt alleen voor wie in Nederland woont: een Belgische of Duitse vrouw betaalt, ook met een Europese ziekteverzekeringskaart.
Bronnen
- Rijksoverheid — Abortus — officiële informatie
- Wet afbreking zwangerschap — wetten.overheid.nl
- Fiom — onbedoeld zwanger — begeleiding en informatie
Drugs en verdovende middelen
Nederland verbiedt alle drugs in de Opiumwet, maar gedoogt sinds 1976 de verkoop van cannabis in coffeeshops (5 gram per persoon, 18 jaar) en vervolgt het bezit van een gebruikershoeveelheid niet. Een experiment met legaal geteelde wiet loopt in tien gemeenten, lachgas is sinds 2023 verboden, en de Drugs Infolijn (0800-1995) en de testservices geven onafhankelijke informatie.
De Opiumwet onderscheidt lijst I (harddrugs: cocaïne, heroïne, xtc, amfetamine, ghb, lsd) en lijst II (softdrugs: cannabis, sinds 2023 lachgas, sinds 2021 3-MMC). Bezit, handel en productie zijn strafbaar, maar de Aanwijzing Opiumwet van het Openbaar Ministerie stelt dat bezit van een gebruikershoeveelheid — tot 5 gram cannabis, tot 0,5 gram of één pil harddrugs — niet wordt vervolgd. Coffeeshops mogen onder de gedoogcriteria (geen reclame, geen harddrugs, geen overlast, geen minderjarigen, maximaal 5 gram per transactie en 500 gram voorraad) cannabis verkopen; de teelt en de aanvoer bleven illegaal, de «achterdeur», waarvoor het Experiment gesloten coffeeshopketen in tien gemeenten sinds 2024-2025 legaal geteelde wiet levert. Sinds 1 juli 2025 verbiedt de Opiumwet ook hele stofgroepen om designerdrugs voor te zijn. Alcohol mag sinds 2014 pas vanaf 18 jaar worden verkocht en in het openbaar gedragen door minderjarigen. Rijden mag tot 0,5 promille (0,2 voor beginnende bestuurders) en met nultolerantie voor drugs via speekseltest. Het Trimbos-instituut coördineert de preventie en het Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS), waar gebruikers pillen anoniem laten testen; de verslavingszorg (Jellinek, Novadic-Kentron, Verslavingszorg Noord Nederland…) wordt uit de basisverzekering betaald.
De kernpunten
| Opiumwet | Lijst I (harddrugs) en lijst II (cannabis, lachgas, 3-MMC); bezit strafbaar maar gebruikershoeveelheid niet vervolgd |
|---|---|
| Coffeeshops | Gedoogd: 18 jaar, 5 gram per persoon per dag, 500 gram voorraad, geen harddrugs, geen reclame |
| Experiment | Gesloten coffeeshopketen in 10 gemeenten: legaal geteelde wiet sinds 2024-2025 |
| Lachgas en designerdrugs | Lachgas op lijst II sinds 1 januari 2023; stofgroepenverbod sinds 1 juli 2025 |
| Alcohol en verkeer | Alcohol vanaf 18 jaar; 0,5 promille (0,2 beginners); speekseltest en nultolerantie voor drugs |
| Hulp | Drugs Infolijn 0800-1995; DIMS-testservice; verslavingszorg uit de basisverzekering |
In de praktijk
- Wie een pil of poeder wil laten testen, brengt een monster naar een testservice van het DIMS (bij de verslavingszorginstellingen, anoniem en gratis); de uitslag volgt binnen een week en waarschuwt voor gevaarlijke partijen.
- In coffeeshops geldt in sommige steden (Maastricht en andere grensgemeenten) het ingezetenencriterium: alleen inwoners van Nederland; elders niet. Roken op straat is in veel gemeenten verboden in aangewezen zones.
- Voor hulp: de huisarts verwijst naar de verslavingszorg, die uit de basisverzekering wordt betaald na het eigen risico; anoniem en zonder verwijzing kan bij de Drugs Infolijn (0800-1995) en de online zelfhulp van Jellinek en Trimbos.
- Ouders van een gebruikende tiener: de Drugs Infolijn en de preventieafdelingen van de verslavingszorg bieden oudergesprekken; het bezit door een minderjarige leidt meestal tot een Halt-traject, niet tot strafvervolging.
Kosten en vergoeding
Een gram cannabis kost in een coffeeshop 8 à 15 euro; het testen bij het DIMS is gratis; de verslavingszorg valt onder de basisverzekering (eigen risico 385 euro); een boete voor rijden onder invloed begint bij enkele honderden euro's en een rijontzegging.
Recente veranderingen
Het Experiment gesloten coffeeshopketen werd in april 2025 volledig van kracht in de deelnemende gemeenten; het stofgroepenverbod van 1 juli 2025 verbood de designerdrugs collectief; het EUDA en het Trimbos waarschuwen sinds 2024 voor nitazenen in heroïne en vervalste pillen.
Waar u terechtkunt
- Drugs Infolijn 0800-1995 en drugsinfo.nl (Trimbos-instituut).
- De testservices van het DIMS bij de verslavingszorginstellingen (adressen op drugsinfo.nl).
- Jellinek.nl: zelftests, online hulp en behandeling.
Goed om te weten
Gedoogd is niet legaal: cannabis kopen is toegestaan in de coffeeshop, maar wie 30 gram op zak heeft, telen op zolder of iets meeneemt over de grens, pleegt een misdrijf. En de nultolerantie voor drugs in het verkeer geldt ook de dag erna: cannabis en xtc blijven uren tot dagen meetbaar.
Bronnen
- Rijksoverheid — Drugs — officiële informatie
- Drugsinfo.nl — Trimbos-instituut — onafhankelijke informatie en Drugs Infolijn
- Opiumwet — wetten.overheid.nl