Huwelijk, partnerschap en echtscheiding — België (Vlaanderen)

Burgerlijk huwelijk

Het huwelijk staat in het oud Burgerlijk Wetboek (artikelen 143 en volgende); het huwelijksvermogensrecht verhuisde in 2022 naar Boek 2, titel 3 van het nieuw Burgerlijk Wetboek. De minimumleeftijd is 18 jaar; de familierechtbank kan om gewichtige redenen een ontheffing verlenen. De aangifte gebeurt bij de gemeente waar een van beiden ingeschreven is; het huwelijk volgt ten vroegste de veertiende dag en ten laatste zes maanden later. De ambtenaar kan de voltrekking uitstellen of weigeren als hij een schijnhuwelijk vermoedt, na advies van het parket (artikel 167). Een religieus huwelijk mag pas na het burgerlijk huwelijk plaatsvinden — dat staat in artikel 21 van de Grondwet. Sinds de wet van 13 februari 2003 staat het huwelijk open voor paren van hetzelfde geslacht (in werking 1 juni 2003).

De kernpunten

In de praktijk

• Sinds de Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS, 2019) haalt de gemeente de Belgische geboorteakten zelf op; wie in het buitenland geboren is, levert een gelegaliseerde of geapostilleerde akte met beëdigde vertaling, en een bewijs van ongehuwde staat of van de ontbinding van een vorig huwelijk.
• Wie met een partner van buiten de Unie trouwt, moet rekenen met een onderzoek naar schijnhuwelijk: het parket kan twee maanden extra vragen, en een weigering is aanvechtbaar bij de familierechtbank. De partner kan daarna gezinshereniging aanvragen bij de Dienst Vreemdelingenzaken.
• De ceremonie vindt plaats in het gemeentehuis, uitzonderlijk op een door de gemeenteraad aangewezen locatie; een huwelijk op zaterdag of buiten de uren kost in veel gemeenten een retributie.
• Voor een huwelijk in het buitenland levert de gemeente een attest van geen huwelijksbeletsel af, dat via Buitenlandse Zaken gelegaliseerd wordt; het buitenlandse huwelijk laat u daarna erkennen en overschrijven in de DABS.

Kosten en vergoeding

De aangifte en het huwelijk op een weekdag zijn in de meeste gemeenten gratis; voor een zaterdag of een avonduur vragen gemeenten 50 tot 300 euro. Het trouwboekje is sinds 2018 facultatief en kost 10 à 30 euro. Een huwelijkscontract bij de notaris kost 300 tot 1 000 euro.

Waar u terechtkunt

• De dienst Burgerlijke Stand van uw gemeente: aangifte, documenten, datum.
• Vlaanderen.be en Belgium.be: de stappen om te trouwen, het attest van geen huwelijksbeletsel, het huwelijk met een buitenlandse partner.
• Notaris.be: huwelijkscontract, keuze van stelsel, simulatie van de kosten.

Bronnen

• Vlaanderen.be — Huwen — Vlaamse overheid
• Belgium.be — Huwelijk — federaal portaal
• Notaris.be — Huwelijkscontract — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat

Het algemene artikel: Burgerlijk huwelijk

Samenwonen en geregistreerd partnerschap

De wettelijke samenwoning werd ingevoerd door de wet van 23 november 1998 en geldt sinds 1 januari 2000 (artikelen 1475 tot 1479 van het oud Burgerlijk Wetboek). Twee personen die samenwonen en niet gehuwd of al wettelijk samenwonend zijn, leggen een verklaring af bij de gemeente; het geslacht en de verwantschap doen er niet toe, zodat ook broers en zussen of een ouder en een kind ze kunnen afleggen. De gevolgen zijn beperkt: de gezinswoning kan niet zonder de ander verkocht of verhuurd worden, elk draagt bij in de lasten naar vermogen, de schulden voor het huishouden zijn gezamenlijk, en sinds 2007 erft de langstlevende het vruchtgebruik van de gezinswoning en de huisraad. Geen onderhoudsplicht na de breuk, geen gemeenschap van goederen, geen automatische erfenis van de rest. Ze eindigt door huwelijk, overlijden, of een verklaring van een van beiden bij de gemeente — eenzijdig en zonder rechter. De feitelijke samenwoning heeft geen wettelijk statuut, behalve in de fiscaliteit en de sociale zekerheid.

De kernpunten

In de praktijk

• De verklaring van wettelijke samenwoning legt u samen af bij de dienst Bevolking van uw gemeente, met identiteitskaart; ze is gratis of kost enkele euro's en gaat meteen in. Een samenlevingsovereenkomst bij de notaris kan er de verdeling van goederen en de kosten bij regelen.
• Wie de partner méér wil geven dan het vruchtgebruik van de woning, maakt een testament: zonder testament gaat de rest van het vermogen naar de kinderen of de familie van de overledene. In Vlaanderen betaalt de wettelijk samenwonende partner dan het lage partnertarief.
• De ontbinding gebeurt met een verklaring bij de gemeente; wie alleen komt, betaalt de betekening door een gerechtsdeurwaarder aan de ander (150 à 300 euro). Voor de kinderen verandert er niets: gezag en onderhoud gelden voor beide ouders.
• Feitelijk samenwonenden regelen alles zelf: een samenlevingscontract bij de notaris, een testament, een aanduiding van begunstigde bij de groepsverzekering, en de aankoop van de woning met een beding van aanwas of een tontine.

Kosten en vergoeding

De verklaring bij de gemeente is gratis tot een tiental euro. Een notariële samenlevingsovereenkomst kost 300 à 800 euro, een testament 200 à 500 euro; de erfbelasting op de gezinswoning valt weg voor de wettelijk samenwonende partner.

Waar u terechtkunt

• De dienst Bevolking van uw gemeente: verklaring van wettelijke samenwoning en van beëindiging.
• Notaris.be: verschillen tussen huwen, wettelijk en feitelijk samenwonen, met simulaties.
• Vlaanderen.be (erfbelasting) en de Vlaamse Belastingdienst voor het tarief tussen partners.

Bronnen

• Belgium.be — Wettelijke samenwoning — federaal portaal
• Notaris.be — Samenwonen — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat
• Vlaanderen.be — Erfbelasting tussen partners — Vlaamse overheid

Het algemene artikel: Samenwonen en geregistreerd partnerschap

Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

België opende op 1 juni 2003 als tweede land ter wereld het huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht; de adoptie volgde in 2006 en het meemoederschap in 2015. De Antidiscriminatiewet van 2007 en het Strafwetboek beschermen tegen discriminatie en haatmisdrijven op grond van seksuele gerichtheid.

De wet van 13 februari 2003 wijzigde artikel 143 van het Burgerlijk Wetboek: twee personen van verschillend of gelijk geslacht kunnen een huwelijk aangaan. De gevolgen zijn identiek voor vermogen, onderhoud, erfrecht, naam en pensioen. Aanvankelijk was de afstamming uitgesloten; de wet van 18 mei 2006 opende de adoptie, ook van een buitenlands kind, voor gehuwde en samenwonende koppels van hetzelfde geslacht. Sinds 1 januari 2015 (wet van 5 mei 2014) is de meemoeder — de vrouw die met de moeder gehuwd is — automatisch ouder van het kind dat tijdens het huwelijk geboren wordt, en kan de ongehuwde meemoeder het kind erkennen zoals een vader. Voor twee mannen blijft de adoptie de enige weg; draagmoederschap is niet geregeld. De wet van 10 mei 2007 verbiedt discriminatie op grond van seksuele gerichtheid en het Strafwetboek maakt een homofoob motief een verzwarende omstandigheid.

De kernpunten

In de praktijk

• De aangifte en het huwelijk verlopen zoals voor elk koppel bij de dienst Burgerlijke Stand; een ambtenaar kan niet weigeren op grond van het geslacht van de partners.
• Twee gehuwde vrouwen hoeven bij de geboorte niets te doen: de meemoeder staat automatisch op de geboorteakte. Ongehuwd: de meemoeder erkent het kind bij de gemeente, vóór of na de geboorte, met toestemming van de moeder.
• Twee mannen die een kind adopteren, doorlopen in Vlaanderen de voorbereiding bij Steunpunt Adoptie en de geschiktheidsprocedure bij de familierechtbank, zoals elk koppel; sommige herkomstlanden weigeren echter koppels van hetzelfde geslacht.
• Bij discriminatie of geweld: melding bij Unia (gelijkheidsorgaan) en klacht bij de politie; het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen is bevoegd voor transgenderpersonen.

Kosten en vergoeding

Geen andere kosten dan voor elk huwelijk; de erkenning door de meemoeder is gratis. Een adoptieprocedure kost in Vlaanderen enkele honderden euro's aan voorbereiding, en voor een interlandelijke adoptie enkele duizenden.

Waar u terechtkunt

• Vlaanderen.be en Belgium.be: huwelijk, meemoederschap, adoptie.
• Çavaria (Vlaamse koepel van LHBTI-organisaties) en het Transgender Infopunt.
• Unia: meldpunt discriminatie, gratis en vertrouwelijk.

Bronnen

• Belgium.be — Huwelijk — federaal portaal
• Vlaanderen.be — Meemoederschap — Vlaamse overheid
• Unia — melding van discriminatie — interfederaal gelijkheidsorgaan

Het algemene artikel: Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

Huwelijksvermogensrecht

Het Belgische wettelijk stelsel is de gemeenschap van aanwinsten: drie vermogens — het eigen vermogen van elk en het gemeenschappelijke —, waarbij de inkomsten en wat tijdens het huwelijk wordt gekocht gemeenschappelijk zijn en wat men vóór het huwelijk had, erft of geschonken krijgt eigen blijft. Een huwelijkscontract bij de notaris kan kiezen voor scheiding van goederen, sinds 2018 met een facultatieve verrekening van aanwinsten.

Het huwelijksvermogensrecht werd hervormd door de wet van 22 juli 2018 (in werking 1 september 2018) en staat sinds 1 juli 2022 in Boek 2, titel 3 van het nieuw Burgerlijk Wetboek. Het wettelijk stelsel is de gemeenschap van aanwinsten: eigen zijn de goederen van vóór het huwelijk, erfenissen en schenkingen, en persoonlijke zaken; gemeenschappelijk zijn de beroepsinkomsten, de inkomsten van eigen goederen en alles wat tijdens het huwelijk wordt verworven; bij twijfel geldt een goed als gemeenschappelijk. De hervorming van 2018 regelde de beroepsgoederen, de levensverzekeringen en de aandelen, en voegde aan de scheiding van goederen twee opties toe: de verrekening van aanwinsten, waarbij de echtgenoot met de minste aanwinsten bij de ontbinding een deel van het verschil krijgt, en de rechterlijke billijkheidscorrectie tot een derde van de aanwinsten bij manifeste onbillijkheid. Elk huwelijkscontract wordt door de notaris ingeschreven in het Centraal Register van Huwelijksovereenkomsten. Het wettelijk pensioen kent geen verdeling, maar de gescheiden echtgenoot kan een eigen «pensioen als uit de echt gescheiden echtgenoot» krijgen op basis van de loopbaan van de ex.

De kernpunten

In de praktijk

• Wie een eigen goed verkoopt om tijdens het huwelijk een ander te kopen, laat in de akte een «verklaring van wederbelegging» opnemen; zonder die verklaring wordt het nieuwe goed gemeenschappelijk.
• Zelfstandigen en ondernemers kiezen vaak scheiding van goederen om het gezinsvermogen tegen beroepsschulden te beschermen; bespreek met de notaris de verrekening van aanwinsten, die de niet-werkende partner een deel van de opbouw garandeert.
• Een huwelijkscontract kan tijdens het huwelijk gewijzigd worden bij notariële akte, zonder rechter sinds 2008; een grote wijziging van stelsel vereist een boedelbeschrijving.
• Het keuzebeding in een huwelijkscontract laat de langstlevende bij overlijden kiezen welke gemeenschappelijke goederen hij neemt — een courant instrument om de gezinswoning te beschermen, met in Vlaanderen aandacht voor de erfbelasting.

Kosten en vergoeding

Een huwelijkscontract kost bij de notaris 700 à 1 500 euro, ereloon, registratierecht (50 euro) en inschrijving in het CRH inbegrepen; een wijziging tijdens het huwelijk kost hetzelfde, meer als een boedelbeschrijving nodig is.

Waar u terechtkunt

• Notaris.be: keuze van stelsel, simulaties en de kostprijs van een huwelijkscontract.
• De Federale Pensioendienst (mypension.be) voor het pensioen van de gescheiden echtgenoot.
• De familierechtbank voor geschillen over de vereffening en verdeling, meestal via een notaris-vereffenaar.

Bronnen

• Notaris.be — Huwelijksstelsels — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat
• Belgium.be — Huwelijkscontract — federaal portaal
• Federale Pensioendienst — pensioen als uit de echt gescheiden echtgenoot — pensioenen

Het algemene artikel: Huwelijksvermogensrecht

Echtscheiding

België kent sinds 2007 twee wegen: de echtscheiding door onderlinge toestemming (EOT), met een volledige overeenkomst, en de echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting (EOO), bewezen of vermoed na zes maanden feitelijke scheiding bij een gezamenlijk verzoek en een jaar bij een eenzijdig. De familierechtbank behandelt alles, en de onderhoudsuitkering duurt hoogstens zo lang als het huwelijk.

De wet van 27 april 2007 schafte de schuldechtscheiding af en behield twee procedures. De echtscheiding door onderlinge toestemming (artikelen 1287 en volgende Gerechtelijk Wetboek) vereist een overeenkomst over alles — vermogen, woning, kinderen, onderhoud — opgesteld door een notaris of advocaat, of door de echtgenoten zelf; de familierechtbank bekrachtigt ze na één verschijning, of zonder verschijning als de echtgenoten meer dan zes maanden gescheiden leven. De echtscheiding op grond van onherstelbare ontwrichting (artikel 229 oud BW) wordt uitgesproken als de ontwrichting bewezen is, of vermoed: na zes maanden feitelijke scheiding bij een gezamenlijk verzoek (of na een tweede verschijning drie maanden later), na één jaar bij een eenzijdig verzoek (of een tweede verschijning een jaar later). Sinds 1 september 2014 behandelt de familierechtbank, met een kamer voor minnelijke schikking, alle familiezaken. De onderhoudsuitkering na echtscheiding is beperkt tot de duur van het huwelijk en tot een derde van het inkomen van de schuldenaar; ze vervalt bij een zware fout van de gerechtigde. Voor de kinderen blijft het gezamenlijk ouderlijk gezag de regel en onderzoekt de rechter op verzoek van een ouder eerst het gelijkmatig verdeeld verblijf (wet van 2006).

De kernpunten

In de praktijk

• Voor een EOT laat u de overeenkomst opstellen door een notaris (verplicht als er vastgoed te verdelen is) of een advocaat-bemiddelaar; sinds 2018 is één verschijning of zelfs geen verschijning voldoende, en de uitspraak volgt binnen enkele maanden.
• Bij een EOO kan de rechter meteen voorlopige maatregelen nemen over de woning, de kinderen en het onderhoud; de echtscheiding zelf wordt na de termijn uitgesproken, ook als de andere echtgenoot weigert.
• Familiale bemiddeling door een erkende bemiddelaar wordt door de rechtbank aangemoedigd en deels terugbetaald via de rechtsbijstand; de kamer voor minnelijke schikking biedt een kosteloze poging.
• Als het onderhoudsgeld voor de kinderen niet betaald wordt, vraagt u de DAVO (Dienst voor alimentatievorderingen, FOD Financiën) om voorschotten en inning; de dienst is gratis voor de gerechtigde.

Kosten en vergoeding

Het rolrecht bij de familierechtbank bedraagt een goede 165 euro; een EOT via notaris of advocaat kost 1 000 à 3 000 euro, een EOO met twee advocaten 3 000 à 10 000 euro per persoon. De juridische tweedelijnsbijstand (pro Deo) dekt de advocaat voor lage inkomens.

Waar u terechtkunt

• Rechtbanken-tribunaux.be: de familierechtbank van uw arrondissement.
• Notaris.be en de Federale Bemiddelingscommissie voor EOT en bemiddeling.
• DAVO (FOD Financiën) voor de inning van onderhoudsgeld.

Bronnen

• Belgium.be — Echtscheiding — federaal portaal
• Notaris.be — Scheiden — Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat
• FOD Financiën — DAVO — Dienst voor alimentatievorderingen

Het algemene artikel: Echtscheiding