Huwelijk, partnerschap en echtscheiding — Zuid-Afrika

Burgerlijk huwelijk

Drie huwelijksstelsels naast elkaar — het burgerlijk huwelijk van de Marriage Act, de verbintenis van de Civil Union Act (wet op de burgerlijke verbintenis) van 2006, ook voor paren van hetzelfde geslacht, en het gewoonterechtelijk huwelijk (customary marriage) —, en pas de registratie maakt van een ceremonie afdwingbare rechten. De minimumleeftijd is 18 jaar, en wie vóór het huwelijk geen huwelijkscontract (antenuptial contract) tekent, trouwt in gemeenschap van goederen (in community of property), schulden inbegrepen. Een Nederlander of Belg laat het huwelijk daarna met een apostille inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP) of overschrijven in de Belgische Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS).

Alle details: Burgerlijk huwelijk

Samenwonen en geregistreerd partnerschap

Er bestaat in Zuid-Afrika geen algemene wet op het samenwonen: levenspartnerschappen (life partnerships) worden niet door één wet geregeld, en een wetsontwerp over het samenlevingsverband (domestic partnership bill) is al jaren in behandeling. De rechtbanken hebben de ergste lacunes wel gedicht. In Bwanya (2021) besliste het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) dat een langstlevende vaste levenspartner (permanent life partner) bij ontbreken van een testament kan erven en onderhoud uit de nalatenschap kan vorderen. Buiten die rechtspraak berusten vorderingen op het vermogen in het algemeen op het bewijs van een financiële of niet-financiële bijdrage, en alimentatie bestaat alleen waar een wet of de rechtspraak erin voorziet. De twee praktische instrumenten zijn de samenlevingsovereenkomst (cohabitation agreement), die afdwingbaar is en sterk wordt aangeraden, en de vordering op grond van een universele vennootschap (universal partnership), waarmee een partner een deel van het vermogen kan opeisen — mits hij die vennootschap met bewijzen kan aantonen. Voor paren die volgens het gewoonterecht samenleven, is de registratie van een gewoonterechtelijk huwelijk (customary marriage) vaak de eenvoudigste weg om een feitelijke verbintenis om te zetten in erkende rechten. De rechten van de kinderen hangen af van de afstamming, niet van de burgerlijke staat van de ouders. Omdat de rechten van levenspartners uit grondwettelijke procedures voortkomen en niet uit wetgeving, zijn ze onvolledig. Een Nederlands geregistreerd partnerschap, een Belgische wettelijke samenwoning of een samenlevingscontract wordt in Zuid-Afrika niet vanzelf gelijkgesteld met een huwelijk.

De kernpunten

In de praktijk

• Leg een samenlevingsovereenkomst (cohabitation agreement) schriftelijk vast, over het vermogen, de bijdragen en de scheiding: ze is afdwingbaar en de enige betrouwbare bescherming. Laat ze opstellen of nakijken door een advocaat ter plaatse en, als u bezit hebt in Nederland of België, ook door een notaris daar; een overeenkomst in het Afrikaans moet voor gebruik in Nederland of België beëdigd vertaald worden.
• Bewaar schriftelijk bewijs van elke bijdrage aan het vermogen — kwitanties, overschrijvingen, bouwmaterialen, arbeid: een vordering op grond van een universal partnership valt of staat met dat bewijs.
• Maak een testament en bewaar een kopie bij een vertrouwde derde. Sinds Bwanya kan een langstlevende vaste levenspartner zonder testament erven, maar die rechten komen uit de rechtspraak, zijn onvolledig en moeten eerst worden aangetoond.
• Zorg dat de kinderen geregistreerd zijn en dat de afstamming erkend is: hun rechten hangen daarvan af, niet van het huwelijk van de ouders. Is een van de ouders Nederlander of Belg en zijn de ouders niet getrouwd, laat dan bij de ambassade nagaan hoe de erkenning van het kind ook thuis geldt: ze kan bepalend zijn voor de nationaliteit.
• Waar die weg openstaat, laat een gewoonterechtelijk huwelijk registreren: het is meestal de goedkoopste bescherming.
• Voor Nederlanders en Belgen: ga er niet van uit dat een Nederlands geregistreerd partnerschap, een Belgische wettelijke samenwoning of een samenlevingscontract in Zuid-Afrika rechten op het vermogen, de erfenis of het verblijf geeft, en laat het vooraf nagaan door een advocaat ter plaatse.
• Wie bezit heeft in Nederland of België, of als Nederlander nog geen tien jaar uit Nederland weg is, laat door een notaris nagaan welk testament en welke erfbelasting gelden: de positie van een ongehuwde partner hangt daar af van een contract, een wettelijke samenwoning of de duur van het samenwonen.

Kosten en vergoeding

Registratie en testamenten zijn goedkoop; een procedure om een bijdrage te bewijzen is dat niet. Voor bezit in Europa komen daar eventueel een samenlevingscontract of testament bij een Nederlandse of Belgische notaris en de beëdigde vertaling van Zuid-Afrikaanse stukken bij.

Waar u terechtkunt

• Department of Home Affairs (ministerie van Binnenlandse Zaken): registratie van een huwelijk, ook een gewoonterechtelijk huwelijk.
• Organisaties voor rechtsbijstand (legal aid), juridische klinieken (law clinics) en vrouwenrechtenorganisaties.
• Plaatselijke rechtbanken voor vorderingen tot onderhoud en op het vermogen.
• Notaris in Nederland (KNB) of in België (Notaris.be) voor testament en bezit in Europa.
• Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: akten, erkenning van kinderen, consulaire inschrijving.

Bronnen

• gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
• South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
• Rijksoverheid — Trouwen, samenlevingscontract en geregistreerd partnerschap — officiële informatie
• FOD Buitenlandse Zaken — Belgen in het buitenland — Belgische diplomatie

Het algemene artikel: Samenwonen en geregistreerd partnerschap

Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

In de zaak Fourie besliste het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) in december 2005 dat de uitsluiting van paren van hetzelfde geslacht van het huwelijk ongrondwettig was; het parlement antwoordde met de Civil Union Act van 2006. Zuid-Afrika werd zo het vijfde land ter wereld met een huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht — na onder meer Nederland (2001) en België (2003) — en is nog altijd het enige in Afrika. De grondwet van 1996 was de eerste ter wereld die discriminatie op grond van seksuele gerichtheid verbood. Adoptie staat open, zowel gezamenlijk als door de partner van de ouder (stiefouderadoptie); het ouderschap van kinderen die met medisch begeleide voortplanting zijn verwekt, wordt erkend, en beide ouders worden erkend als aan de voorwaarden van de Children's Act (de kinderwet) is voldaan. Draagmoederschap is door dezelfde Children's Act geregeld, met een schriftelijke overeenkomst die vóór de verwekking door het High Court moet worden bekrachtigd; commercieel draagmoederschap is verboden, redelijke onkosten mogen worden vergoed, en na de bekrachtiging zijn de wensouders vanaf de geboorte de wettelijke ouders — een ongewoon duidelijk kader. In 2020 werd de gewetensclausule geschrapt waarmee individuele huwelijksambtenaren (marriage officers) konden weigeren, en Home Affairs (het ministerie van Binnenlandse Zaken) moet ervoor zorgen dat elk kantoor een civil union kan voltrekken. Discriminatie valt onder de Equality Act en de wetgeving over haatmisdrijven. Zuid-Afrika bereikte de huwelijksgelijkheid via zijn grondwet en niet via de publieke opinie, waardoor de wet de samenleving ver vooruit was.

De kernpunten

In de praktijk

• Sinds 2020 mag geen kantoor van Home Affairs een paar wegsturen: het ministerie moet ervoor zorgen dat elk kantoor een civil union kan voltrekken. Wordt u toch geweigerd, vraag dan naar de kantoorchef en laat de weigering schriftelijk vastleggen.
• Verder is de procedure die van elk huwelijk (zie de fiche over het huwelijk): zonder huwelijkscontract (antenuptial contract) vóór de ceremonie trouwt u in gemeenschap van goederen (in community of property).
• Laat een draagmoederschapsovereenkomst door het High Court bekrachtigen vóór de verwekking, niet erna; commercieel draagmoederschap is verboden.
• Laat het huwelijk met een apostille en zo nodig een beëdigde vertaling inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP) — of, als u niet in Nederland woont, bij de gemeente Den Haag (Landelijke Taken) — of via de ambassade of het consulaat overschrijven in de Belgische Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS): Nederland en België erkennen het met dezelfde gevolgen voor erfenis, pensioen en verblijf. Een Zuid-Afrikaans huwelijk wordt in de hele Europese Unie erkend voor het verblijfsrecht en in de meeste landen die het huwelijk hebben opengesteld.
• Een Zuid-Afrikaanse geboorteakte met twee vaders na draagmoederschap wordt in Nederland en België niet automatisch erkend: in Nederland volgt de erkenning pas na rechterlijke toetsing, en Belgische paren laten de akte via de ambassade of het consulaat erkennen, wat bij draagmoederschap niet gegarandeerd is.
• Ondanks het sterke wettelijke kader blijft geweld een ernstig probleem, met inbegrip van zogenaamde «corrigerende verkrachting» (corrective rape).

Kosten en vergoeding

Het huwelijk zelf kost een bescheiden vergoeding bij Home Affairs. Draagmoederschap vereist de bekrachtiging door het High Court en juridische bijstand, en dat is de grote uitgave. Voor gebruik in Nederland of België komen daar de apostille en een eventuele beëdigde vertaling bij.

Waar u terechtkunt

• Department of Home Affairs: huwelijk (civil union) en huwelijksakte.
• South African Human Rights Commission: discriminatie.
• High Court: bekrachtiging van een draagmoederschapsovereenkomst.
• Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: inschrijving van het huwelijk, erkenning van de geboorteakte; COC Nederland en çavaria in Vlaanderen: informatie.

Bronnen

• gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
• South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
• Nederland Wereldwijd — buitenlandse akten omzetten naar Nederlandse akten — Ministerie van Buitenlandse Zaken
• COC Nederland — belangenorganisatie

Het algemene artikel: Huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht

Huwelijksvermogensrecht

Zuid-Afrikaanse paren trouwen standaard in gemeenschap van goederen (in community of property): één gemeenschappelijk vermogen, schulden inbegrepen — tenzij ze vóór het huwelijk een huwelijkscontract (antenuptial contract) tekenen, meestal met het accrual system (verrekening van de vermogensaanwas). Bij overlijden is de testeervrijheid ruim, maar begrensd door de rechten van de langstlevende echtgenoot en van andere onderhoudsgerechtigden. Voor een Nederlands of Belgisch paar dat sinds 29 januari 2019 trouwde en zich meteen in Zuid-Afrika vestigde, past de rechter thuis zonder schriftelijke rechtskeuze het Zuid-Afrikaanse recht toe.

Zonder huwelijkscontract trouwen Zuid-Afrikaanse paren in gemeenschap van goederen (in community of property): één gemeenschappelijk vermogen (joint estate) met alle goederen en alle schulden, vergelijkbaar met de algehele gemeenschap van goederen die in Nederland tot 2018 de regel was. Wie dat niet wil, tekent vóór het huwelijk bij een notaris een antenuptial contract en kiest daarin meestal het accrual system: de vermogens blijven gescheiden, maar de aanwas die elk tijdens het huwelijk opbouwt, wordt gedeeld. Na het huwelijk kan het stelsel alleen nog via een verzoek aan het High Court worden gewijzigd. Waar het vermogen niet vanzelf gedeeld wordt, draait een vordering om de bijdrage van elk — steeds vaker ook onbetaald huishoudelijk werk. Bij overlijden is de testeervrijheid ruim, maar begrensd door de Maintenance of Surviving Spouses Act, die de langstlevende echtgenoot een vordering op redelijk onderhoud uit de nalatenschap geeft, en door de aanspraken van andere onderhoudsgerechtigden (dependants). Zonder testament krijgt de echtgenoot een kindsdeel of een vastgesteld minimum, naargelang wat het hoogst is. Het gewoonterechtelijk erfrecht werd hervormd nadat het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) in Bhe het eerstgeboorterecht van de oudste zoon (male primogeniture) had geschrapt: sindsdien geldt gelijke behandeling. Het erfrecht is zo een mengeling van wet, gewoonterecht en religie. Een erfbelasting (estate duty) geldt boven een drempel, met een vrijstelling voor de echtgenoot. De beslissende praktische vragen zijn steeds dezelfde: werd het huwelijk geregistreerd, op wiens naam staat de eigendomsakte, en is er een testament? Zuid-Afrika behoort niet tot de Europese Unie, en de Zuid-Afrikaanse rechter werkt niet met de Europese verordeningen. Een Nederlandse of Belgische rechter past voor huwelijken van na 29 januari 2019 wel Europese verordening 2016/1103 toe: ontbreekt een rechtskeuze, dan bepaalt het recht van de plek waar de echtgenoten na het huwelijk als eerste samen gingen wonen het stelsel. Vestigt een paar zich meteen in Zuid-Afrika, dan geldt dus het Zuid-Afrikaanse stelsel en niet de Nederlandse beperkte gemeenschap van goederen of de Belgische gemeenschap van aanwinsten. Voor oudere huwelijken blijven de vroegere regels van internationaal privaatrecht gelden.

De kernpunten

In de praktijk

• Teken het antenuptial contract vóór het huwelijk bij een notaris; daarna is een verzoek aan het High Court nodig.
• Neem in het contract een uitdrukkelijke rechtskeuze op en laat het, als u bezit hebt in Nederland of België, ook nakijken door een notaris daar: een rechtskeuze helpt voorkomen dat een Zuid-Afrikaanse en een Europese rechter twee verschillende stelsels toepassen. Een contract in het Afrikaans moet voor gebruik in Nederland of België beëdigd vertaald worden, en een Zuid-Afrikaanse akte gaat er met een apostille naartoe.
• Laat het huwelijk registreren en zorg dat de eigendom van onroerend goed op de juiste naam staat in het register (Deeds Office): de huwelijksakte en de eigendomsakte beslechten de meeste geschillen.
• Leg elke bijdrage aan een goed vast, ook arbeid en materialen: waar het vermogen niet vanzelf gedeeld wordt, beslist dat bewijs.
• Maak een testament en bewaar het op een plaats waar het gevonden wordt. Meld de nalatenschap binnen veertien dagen na het overlijden bij de Master of the High Court.
• Waar gewoonterechtelijke praktijken de positie van een weduwe bedreigen, zijn de grondwettelijke beschermingen echt en afdwingbaar: organisaties voor rechtsbijstand voeren regelmatig zulke rechtszaken.
• Laat Nederlandse huwelijkse voorwaarden of een Belgisch huwelijkscontract na een verhuizing naar Zuid-Afrika nakijken door een advocaat ter plaatse; voor de vererving van bezit in Europa, zie de fiche over de erfenis.

Kosten en vergoeding

Registratie en testamenten zijn goedkoop; procedures over een nalatenschap zijn dat niet, en vertragingen kunnen een gezin jarenlang de toegang tot het vermogen ontzeggen. Een antenuptial contract kost het honorarium van de notaris, een latere wijziging via het High Court veel meer. Een Nederlandse notaris rekent 600 à 1 500 euro voor huwelijkse voorwaarden en een Belgische 700 à 1 500 euro voor een huwelijkscontract; apostilles en beëdigde vertalingen komen erbij.

Waar u terechtkunt

• Registratiekantoor voor eigendomsakten (Deeds Office): eigendom van onroerend goed.
• Master of the High Court: aangifte en afwikkeling van de nalatenschap.
• Het antenuptial contract: een notaris in Zuid-Afrika. Rechtskeuze en testament voor bezit in Europa: een notaris in Nederland (KNB) of België (Notaris.be).
• Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria voor akten en volmachten.

Bronnen

• gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
• South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
• Verordening (EU) 2016/1103 — huwelijksvermogensstelsels — EUR-Lex
• Rijksoverheid — Gemeenschap van goederen en huwelijkse voorwaarden — officiële informatie

Het algemene artikel: Huwelijksvermogensrecht

Echtscheiding

Echtscheiding zonder schuld bij de rechter, op grond van de onherstelbare ontwrichting van het huwelijk (Divorce Act van 1979) en zonder wachttijd; wat elk krijgt, hangt vooral af van het huwelijksvermogensstelsel — in gemeenschap van goederen wordt het gemeenschappelijk vermogen eenvoudig gehalveerd —, en pensioenaanspraken worden alleen verdeeld als het bevel het fonds noemt en de wettelijke bewoordingen gebruikt. Een Zuid-Afrikaanse echtscheiding wordt in Nederland en België in de regel erkend, maar moet thuis worden ingeschreven: in de BRP via de gemeente of in de DABS via de ambassade, het consulaat of de gemeente.

Alle details: Echtscheiding