Kinderen, gezin en erfenis — Zuid-Afrika

Adoptie

Adoptie wordt geregeld door hoofdstuk 15 van de Children's Act 38 van 2005 (de kinderwet): de kinderrechtbank (Children's Court) spreekt de adoptie uit, alleen een erkende maatschappelijk werker of een aangewezen kinderbeschermingsorganisatie mag een plaatsing begeleiden, en het nationale register RACAP koppelt kinderen aan gezinnen; de biologische ouder kan zijn toestemming binnen 60 dagen intrekken. Wie als Nederlander of Belg in Zuid-Afrika adopteert, moet de adoptie achteraf thuis laten erkennen, en nieuwe kandidaten kunnen sinds 2024 vanuit Nederland niet meer interlandelijk adopteren.

Alle details: Adoptie

Medisch begeleide voortplanting

Zuid-Afrika combineert een ruime toegang tot medisch begeleide voortplanting — ook voor alleenstaande vrouwen en paren van hetzelfde geslacht — met een van de weinige volledig geregelde stelsels van draagmoederschap ter wereld: de overeenkomst moet vóór de verwekking door het High Court worden bekrachtigd. Een ivf-cyclus kost 50 000 à 90 000 rand, bijna altijd in een privékliniek, en de identiteit van de donor blijft vertrouwelijk. Voor Nederlanders en Belgen: een donorkind kan de identiteit van de donor niet te weten komen, en een Zuid-Afrikaans ouderschap na draagmoederschap wordt thuis niet automatisch erkend.

Alle details: Medisch begeleide voortplanting

Gezag en omgang

De positie van de kinderen wordt in Zuid-Afrika geregeld door de Children's Act 38 van 2005, de kinderwet die ook adoptie en draagmoederschap regelt. Ze spreekt van ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten (parental responsibilities and rights), en de rechter beslist naar het belang van het kind (best interests of the child). Bij een echtscheiding met kinderen is de tussenkomst van de family advocate de regel: deze overheidsdienst (Office of the Family Advocate) brengt verslag uit over het belang van de kinderen voordat de rechter beslist. Mediation en gezinsbegeleiding zijn beschikbaar en vaak sneller dan een procedure op tegenspraak. Een ouder kan ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten bij overeenkomst ook aan een partner of stiefouder toekennen (artikel 22 van de Children's Act), op voorwaarde dat de overeenkomst bij de family advocate wordt geregistreerd of door de kinderrechtbank (Children's Court) tot een rechterlijk bevel wordt gemaakt (made an order of court) — een niet-geregistreerde overeenkomst heeft geen gevolg. De Children's Amendment Act heeft de bepalingen over ouderlijke verantwoordelijkheden en over de positie van de ongehuwde vader versterkt, en de rechtbanken blijven gewicht geven aan de zorgrelaties die het kind al heeft. De rechten van het kind hangen af van de afstamming, niet van de burgerlijke staat van de ouders. Minderjarige kinderen hebben recht op onderhoud (maintenance), te vorderen bij de plaatselijke rechtbank voor onderhoudszaken (maintenance court); dat recht geldt ook tegenover de nalatenschap van een overleden ouder. Waar de uitgebreide familie volgens het gewoonterecht voor een kind zorgt, heeft die zorg geen automatisch rechtsgevolg: de Children's Act biedt adoptie of een rechterlijk bevel dat voogdij (guardianship) of zorg (care) toekent. Zuid-Afrika, Nederland en België zijn partij bij het Haags Kinderontvoeringsverdrag van 1980. Een Zuid-Afrikaanse beslissing over de kinderen wordt in Nederland en België getoetst volgens hun eigen regels van internationaal privaatrecht — de Europese verordening die zulke beslissingen binnen de Unie automatisch laat erkennen, geldt niet voor Zuid-Afrika.

De kernpunten

In de praktijk

• Leg de afspraken over de kinderen — bij wie ze wonen, de omgang, het onderhoud, de school, de reizen, de vakanties, ook die bij de familie in Nederland of België, en de communicatie — schriftelijk vast en laat ze door de rechter bekrachtigen (made an order of court) of opnemen in het echtscheidingsbevel: zo zijn ze afdwingbaar.
• Reken bij een echtscheiding met kinderen op de tussenkomst van de family advocate, die aan de rechter verslag uitbrengt over het belang van de kinderen. Mediation en gezinsbegeleiding zijn vaak sneller dan een procedure op tegenspraak; Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics) helpen wie een advocaat niet kan betalen.
• Zorgt een partner of stiefouder mee voor het kind, sluit dan een overeenkomst over ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten (artikel 22 van de Children's Act) en laat ze registreren bij de family advocate of bekrachtigen door de Children's Court: zonder registratie heeft ze geen gevolg. Zijn de ouders niet getrouwd en is een van hen Nederlander of Belg, laat dan bij de ambassade nagaan hoe de afstamming en het gezag ook thuis worden erkend: de afstamming kan bepalend zijn voor de nationaliteit van het kind.
• Vorder het onderhoud van de kinderen bij de plaatselijke rechtbank voor onderhoudszaken (maintenance court). Woont de andere ouder in Nederland of België, vraag dan het LBIO (Nederland) of de FOD Justitie (België) of en hoe een Zuid-Afrikaanse beslissing daar kan worden uitgevoerd, en omgekeerd: dat hangt af van de verdragen die tussen de landen gelden.
• Wie met het kind naar Nederland of België wil, ook alleen voor een vakantie, heeft de schriftelijke toestemming van de andere ouder of de toestemming van de rechter nodig: zonder kan de Nederlandse of Belgische rechter op grond van het Haags verdrag van 1980 de terugkeer naar Zuid-Afrika bevelen, met gevolgen voor het gezag. Voor een Nederlands paspoort van een minderjarige is de toestemming van beide gezaghebbende ouders nodig; bij de Belgische ambassade in Pretoria informeert u naar de regels voor het paspoort van het kind.
• Bij een (dreigende) ontvoering neemt u meteen contact op met de centrale autoriteit thuis, die de zaak met de Zuid-Afrikaanse centrale autoriteit opneemt: in Nederland die van het ministerie van Justitie en Veiligheid, met het Centrum Internationale Kinderontvoering (IKO) voor advies en mediation; in België de FOD Justitie en Child Focus (116 000).

Kosten en vergoeding

De registratie van een overeenkomst bij de family advocate is gratis of bijna gratis; een procedure met advocaten is dat niet, en een betwiste zaak over de kinderen kost veel meer dan een akkoord. Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten helpen wie niet kan betalen. Voor een zaak over de grens komen een advocaat in Nederland of België, apostilles en beëdigde vertalingen erbij.

Waar u terechtkunt

• Office of the Family Advocate: verslag over het belang van de kinderen en registratie van overeenkomsten over ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten.
• High Court of familierechtbank bij een echtscheiding; Children's Court voor overeenkomsten en bevelen over de zorg; maintenance court voor het onderhoud.
• Legal Aid South Africa en de juridische klinieken van de universiteiten (law clinics).
• Nederland: Centrale autoriteit (ministerie van Justitie en Veiligheid), Centrum IKO en het LBIO voor alimentatie; België: FOD Justitie (centrale autoriteit) en Child Focus (116 000).
• Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: paspoorten van minderjarigen en erkenning van kinderen.

Bronnen

• gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
• South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
• Centrum Internationale Kinderontvoering (IKO) — advies en mediation
• FOD Justitie — internationale kinderontvoering — centrale autoriteit

Het algemene artikel: Gezag en omgang

Erfenis

In Zuid-Afrika is de testeervrijheid de regel (Wills Act van 1953), alleen begrensd door de vordering van de langstlevende echtgenoot op redelijk onderhoud uit de nalatenschap en de onderhoudsrechten van minderjarige kinderen; het eerstgeboorterecht van de oudste zoon in het gewoonterecht werd in 2004 geschrapt. Thuis passen rechter en notaris op de nalatenschap van een Nederlander of Belg in Zuid-Afrika het Zuid-Afrikaanse recht toe, behalve als het testament voor het recht van de nationaliteit kiest; de Nederlandse erfbelasting kan nog tien jaar na de emigratie worden geheven.

Alle details: Erfenis