Zuid-Afrika

Zuid-Afrika is een van de landen buiten Europa waar de Nederlandse geschiedenis de diepste sporen heeft nagelaten, tot in de taal. Op 6 april 1652 kwam Jan van Riebeeck in dienst van de VOC aan in de Tafelbaai om er een verversingspost te stichten voor de schepen op weg naar Oost-Indië. Daaruit groeide de Kaapkolonie, waar Nederlandse en Duitse kolonisten en vanaf 1688 Franse hugenoten zich als vrijburgers en boeren vestigden — ten koste van de Khoikhoi en de San, de oorspronkelijke bewoners van de Kaap, en met de arbeid van tot slaaf gemaakte mensen uit Azië, Madagaskar en Oost-Afrika; Stellenbosch draagt nog de naam van Simon van der Stel, commandeur en later gouverneur van de Kaap. De Britten bezetten de Kaap in 1795, gaven haar in 1803 terug aan de Bataafse Republiek en namen haar in 1806 definitief in. Een deel van de nakomelingen van de kolonisten, de Boeren of Afrikaners, trok vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw met de Grote Trek naar het binnenland en stichtte er de Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) en de Oranje Vrijstaat, die na de Tweede Boerenoorlog (1899-1902) Brits werden en in 1910 opgingen in de Unie van Zuid-Afrika; in Nederland leefde rond 1900 een grote sympathie voor de Boeren, waaraan de Transvaalbuurt in Amsterdam en het Transvaalkwartier in Den Haag nog herinneren. Uit het Nederlands van de Kaap groeide, met invloeden van onder meer het Maleis, het Portugees en de Khoikhoitalen, het Afrikaans, dat in 1925 een officiële taal werd en vandaag de moedertaal is van miljoenen Zuid-Afrikanen, onder wie meer bruine (coloured) dan witte: het staat het Nederlands zeer na, maar is een eigen taal. Na de Tweede Wereldoorlog, toen de Nederlandse regering de emigratie aanmoedigde, kozen ook enkele tienduizenden Nederlanders voor Zuid-Afrika. Vanaf 1948 voerde de Nasionale Party (Nationale Partij) er de apartheid in, een stelsel van rassenscheiding en rassendiscriminatie dat de banden met Nederland steeds zwaarder belastte — Nederland kende een brede anti-apartheidsbeweging —, tot de eerste verkiezingen waarin alle Zuid-Afrikanen mochten stemmen, in 1994, Nelson Mandela president maakten. Vandaag wonen en werken Nederlanders en Vlamingen in heel Zuid-Afrika, van Kaapstad tot Johannesburg en Pretoria: als ondernemer, onderzoeker, student, werknemer van een internationaal bedrijf of gepensioneerde; de kinderen en kleinkinderen van de naoorlogse emigranten zijn vaak Zuid-Afrikaan en soms ook Nederlander, en omgekeerd wonen duizenden Zuid-Afrikanen in Nederland. Daarom heeft Zuid-Afrika zijn pagina in de Nederlandse versie van de site.

Republiek van 62 miljoen inwoners en negen provincies, waar het familierecht nationaal is en in het hele land geldt. Het berust op de grondwet van 1996 — Zuid-Afrika was het eerste land ter wereld dat discriminatie op grond van seksuele gerichtheid in zijn grondwet verbood —, op grond waarvan het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) het huwelijk, het erfrecht en de rechten van samenwoners heeft verruimd; naast de wet geldt het gewoonterecht, en de rechtspraak erkent stap voor stap ook het religieuze, met name het islamitische huwelijk. Huwelijk vanaf 18 jaar, voor paren van hetzelfde geslacht sinds de Civil Union Act (wet op de burgerlijke verbintenis) van 2006, als eerste en nog altijd enige land in Afrika; gewoonterechtelijke huwelijken (customary marriages), ook polygyne, met volle rechtsgevolgen sinds de Recognition of Customary Marriages Act van 1998; gemeenschap van goederen (in community of property) als standaardstelsel, tenzij vóór het huwelijk een huwelijkscontract (antenuptial contract) wordt getekend, meestal met het accrual system (verrekening van de aanwas); echtscheiding zonder schuld, altijd door de rechter, sinds de Divorce Act van 1979; ouderlijke verantwoordelijkheden en rechten in de Children's Act (kinderwet) van 2005; abortus op verzoek tot twaalf weken en op ruime gronden tot twintig weken sinds de Choice on Termination of Pregnancy Act van 1996, gratis in de publieke sector, net als de anticonceptie; beschermingsbevelen (protection orders) tegen huiselijk geweld sinds de Domestic Violence Act van 1998, in 2021 versterkt; seksuele meerderjarigheid op 16 jaar; cannabis voor volwassenen in de privésfeer wettig sinds de uitspraak Prince van 2018; en een wet op de bescherming van persoonsgegevens, de Protection of Personal Information Act (POPIA), die sinds 2021 volledig van kracht is.

Voor een Nederlands-Zuid-Afrikaans of Belgisch-Zuid-Afrikaans koppel geldt in Zuid-Afrika geen enkele Europese verordening: het land is geen lid van de Europese Unie. Akten krijgen een apostille — de drie landen zijn partij bij het Apostilleverdrag van 1961 — en worden zo nodig beëdigd vertaald, ook uit het Afrikaans, dat geen Nederlands is. Een Zuid-Afrikaans huwelijk wordt geregistreerd bij Home Affairs (het ministerie van Binnenlandse Zaken); Nederlanders laten het, net als een Zuid-Afrikaanse echtscheiding, inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP), via hun woongemeente of, als ze in het buitenland wonen, via de gemeente Den Haag; Belgen laten de akte via de ambassade, het consulaat of hun gemeente erkennen en overschrijven in de Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS). Een Zuid-Afrikaanse echtscheiding wordt in Nederland en België in de regel erkend, maar onder voorwaarden; een Zuid-Afrikaanse beslissing over de kinderen wordt er volgens de eigen regels getoetst, zonder automatische erkenning. Een Nederlandse of Belgische rechter of notaris past wel de Europese verordeningen toe: die over het huwelijksvermogen voor wie sinds 29 januari 2019 trouwde — een paar dat zich na het huwelijk meteen in Zuid-Afrika vestigt, valt dan zonder rechtskeuze onder het Zuid-Afrikaanse recht —, en die over de erfopvolging, waarbij een testament het recht van de nationaliteit kan kiezen. Het Haags Kinderontvoeringsverdrag van 1980 en het Haags Adoptieverdrag van 1993 binden de drie landen. De pagina's zeggen wat geldt, hoe het werkt, wat het kost — en wat Nederlanders en Belgen verrast: wie zonder antenuptial contract trouwt, deelt alle goederen en ook de schulden, zoals in de algehele gemeenschap van goederen die in Nederland tot 2018 de regel was; een gewoonterechtelijk of religieus huwelijk dat niet geregistreerd is, is vaak moeilijk te bewijzen en kan juridisch onzichtbaar blijven; een Nederlands geregistreerd partnerschap of een Belgische wettelijke samenwoning wordt er niet vanzelf met een huwelijk gelijkgesteld; kinderen kunnen worden onterfd, en de Nederlandse erfbelasting kan nog tien jaar na de emigratie gelden; de identiteit van een donor blijft ook voor het kind vertrouwelijk, en een Zuid-Afrikaans ouderschap na draagmoederschap wordt thuis niet automatisch erkend; een Zuid-Afrikaans beschermingsbevel beschermt niet vanzelf in Nederland of België; en cannabis die in de privésfeer wettig is, wordt aan de grens invoer van een verboden middel.

Elke link leidt naar de pagina van de site over dat thema voor dit land. Het algemene artikel over het thema is bovenaan elk van die pagina's gelinkt.

Dit land ook in andere talen: English