Ślub za granicą albo z osobą z innego kraju
Małżeństwo zawarte w jakimś kraju według form tego kraju jest co do zasady ważne wszędzie: to najstarsza reguła prawa prywatnego międzynarodowego. Różni się to, czego każdy kraj wymaga od własnych obywateli przed ceremonią i po niej. Prawie wszystkie żądają tego samego, pod różnymi nazwami.
- Przed: zdolność do zawarcia małżeństwa. Wiek, brak wcześniejszego nierozwiązanego małżeństwa, brak pokrewieństwa, swobodna zgoda. Kraj pochodzenia to sprawdza i wydaje zaświadczenie — o zdolności prawnej do zawarcia małżeństwa, o braku przeszkód, zależnie od nazewnictwa; w Polsce wydaje je kierownik urzędu stanu cywilnego — którego urząd udzielający ślubu prawie zawsze wymaga. Wiele krajów wymaga też wcześniejszego ogłoszenia (zapowiedzi) w gminie zamieszkania swojego obywatela i może przesłuchać przyszłych małżonków, gdy podejrzewa małżeństwo pozorne.
- W trakcie: obecność obojga małżonków. Ślub przez pełnomocnika istnieje w kilku krajach — Polska dopuszcza go za zgodą sądu z ważnych powodów — ale większość państw europejskich nie uznaje go dla swoich obywateli. Konsulaty mogą udzielić ślubu dwojgu swoim obywatelom, gdy prawo miejscowe na to pozwala; natomiast ślub zawarty w obcym konsulacie między obywatelem kraju przyjmującego a cudzoziemcem jest często unieważnialny.
- Po: transkrypcja. Małżeństwo zagraniczne nie jest w twoim kraju nieważne bez tej formalności, ale nie wywołuje tam skutków — ustrój majątkowy, prawa małżonka, wiza — dopóki nie zostanie wpisane do rejestru stanu cywilnego twojego kraju na podstawie przetłumaczonego aktu zagranicznego, a poza Unią Europejską — opatrzonego apostille lub zalegalizowanego. Jeśli pominięto zaświadczenie o zdolności, transkrypcja otwiera weryfikację, która może trwać miesiące, a nawet lata.
Powtarzają się trzy pułapki. Poligamia: w krajach, gdzie jest dopuszczona, sprawdź, czy przyszły małżonek nie jest już w związku małżeńskim, bo drugie małżeństwo jest nieważne w krajach monogamicznych, nawet zawarte tam. Religia: kilka krajów zabrania muzułmance poślubienia niemuzułmanina, co w praktyce wymusza wcześniejszą konwersję — przewidują to Maroko i Egipt, Tunezja zrezygnowała z tego w 2017 roku — bez której małżeństwo nie jest tam rejestrowane, a para uchodzi za konkubinat. Małżeństwo wymuszone lub pozorne: większość krajów pozwala oszukanemu małżonkowi żądać unieważnienia i odmawia pobytu lub obywatelstwa, gdy brak zamiaru małżeńskiego.
Wreszcie małżeństwo nigdy nie wywołuje automatycznego skutku dla obywatelstwa ani prawa pobytu. Jedno i drugie uzyskuje się odrębnym wnioskiem, po okresie małżeństwa i wspólnego życia wynoszącym od dwóch do pięciu lat zależnie od kraju — w Polsce trzy lata małżeństwa i dwa lata pobytu stałego, by uznać cudzoziemca za obywatela — z warunkami dotyczącymi dochodów, mieszkania i często języka. Szczegóły każdego kraju są w kartach ślubu cywilnego.
Jakie prawo rządzi majątkiem pary?
Para o dwóch obywatelstwach lub osiadła poza swoim krajem podlega ustrojowi majątkowemu, którego często nie wybrała i który odkrywa przy rozwodzie lub śmierci. Zasada, prawie wszędzie: małżonkowie mogą wybrać prawo właściwe spośród prawa obywatelstwa lub miejsca stałego pobytu jednego z nich, w umowie majątkowej; w braku wyboru stosuje się prawo ich pierwszego wspólnego miejsca stałego pobytu po ślubie — a nie prawo miejsca ceremonii.
W Unii Europejskiej rozporządzenie (UE) 2016/1103 ustala te zasady dla małżeństw zawartych od 29 stycznia 2019 roku w państwach, które w nim uczestniczą — Francja, Belgia, Luksemburg, Niemcy, Austria, Włochy, Hiszpania, Holandia i kilkanaście innych; Polska nie przystąpiła do tej wzmocnionej współpracy i stosuje własne prawo prywatne międzynarodowe: w braku wyboru prawo wspólnego obywatelstwa, a potem wspólnego miejsca zamieszkania. Ważna nowość rozporządzenia: tak ustalone prawo nie zmienia się już samo. Dla małżeństw zawartych między 1 września 1992 a 28 stycznia 2019 roku Francja, Luksemburg i Holandia stosują jeszcze konwencję haską z 14 marca 1978 roku, która przewiduje automatyczną zmianę prawa w trzech przypadkach: gdy małżonkowie osiedlają się w państwie, którego oboje są obywatelami, gdy mieszkają ponad dziesięć lat w tym samym państwie, albo, jeśli ich ustrój podlegał prawu wspólnego obywatelstwa z braku wspólnego miejsca zamieszkania po ślubie, gdy tylko zamieszkają razem w jednym państwie. Pary, które wzięły ślub w latach 2000, zmieniły w ten sposób ustrój, nie wiedząc o tym. Poza tymi tekstami każdy kraj ma własną regułę — Szwajcaria bierze wspólne miejsce zamieszkania, Quebec pierwsze zamieszkanie, Wielka Brytania w ogóle nie ma ustroju majątkowego i pozostawia podział sędziemu.
Rada jest wszędzie ta sama: umowa majątkowa małżeńska, choćby krótka, wskazująca prawo i ustrój, jest warta więcej niż reguła domyślna; można ją zawrzeć lub zmienić także po ślubie.
Dzieci pary międzynarodowej
Pochodzenie i nazwisko. Dziecko ma na ogół obywatelstwo każdego z rodziców, gdy ich kraje przekazują obywatelstwo przez pochodzenie, a czasem obywatelstwo kraju urodzenia: podwójne obywatelstwo to normalna sytuacja tych dzieci. Nazwisko podlega prawu obywatelstwa dziecka lub kraju aktu urodzenia zależnie od kraju, co daje różne nazwiska w różnych paszportach — polska odmiana nazwisk przez rodzaj bywa tu klasycznym źródłem rozbieżności; w Unii Europejskiej nazwisko ważnie nadane w jednym państwie musi być uznane w pozostałych. Zgłoś urodzenie w konsulacie każdego kraju.
Władza rodzicielska i miejsce zamieszkania. Sądem właściwym jest sąd stałego pobytu dziecka i stosuje on najczęściej własne prawo: to reguła konwencji haskiej z 1996 roku, a w Unii rozporządzenia „Bruksela II ter”. Rodzic, który wywozi dziecko do innego kraju bez pisemnej zgody drugiego lub sądu, popełnia uprowadzenie w rozumieniu konwencji haskiej z 1980 roku: ponad sto państw zarządza powrót dziecka, często w ciągu kilku tygodni, bez badania opieki. Przed każdą przeprowadzką za granicę — zgoda albo wyrok, bez wyjątku. Strona o opiece i alimentach opisuje środki, w tym zakaz wyjazdu z kraju.
Alimenty ustalone w jednym kraju ściąga się w drugim dzięki konwencji haskiej z 2007 roku, a w Unii dzięki odrębnemu rozporządzeniu, za pośrednictwem organów centralnych: powoli, ale skutecznie. Adopcja międzynarodowa jest uregulowana konwencją haską z 1993 roku, która wymaga kwalifikacji w kraju przyjmującym i zakazuje wszelkiego zysku: zob. stronę adopcja.
Spadek międzynarodowy
Spadek jest międzynarodowy, gdy tylko jakiś element wiąże go z innym krajem: majątek za granicą, obywatelstwo lub miejsce zamieszkania zmarłego inne niż spadkobierców. Pytanie brzmi wtedy: jakie prawo mówi, kto dziedziczy i ile? W Unii Europejskiej rozporządzenie (UE) 650/2012 stosuje od 17 sierpnia 2015 roku jedno prawo do całego spadku — prawo ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego — chyba że wybrał on w testamencie prawo swojego obywatelstwa; tworzy też europejskie poświadczenie spadkowe uznawane we wszystkich uczestniczących państwach, w tym w Polsce (Dania i Irlandia są poza systemem). Poza Unią wiele krajów — Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada — stosuje prawo miejsca położenia nieruchomości do nieruchomości i prawo miejsca zamieszkania do reszty, co „rozbija” spadek i może uruchomić sprzeczne prawa.
Stawka jest konkretna: kraje tradycji kontynentalnej rezerwują część dla dzieci (zachowek), kraje common law pozwalają zapisać wszystko dowolnie, a udział pozostałego przy życiu małżonka waha się od wszystkiego do niczego. Testament wskazujący prawo właściwe, sporządzony w formie uznawanej wszędzie — czuwa nad tym konwencja haska z 1961 roku o formie testamentów — to jedyny sposób, by wiedzieć z góry. Stara rada pozostaje aktualna: małżonek osiedlający się za granicą zachowuje konto i, jeśli to możliwe, majątek w kraju pochodzenia. Szczegóły są na stronie spadek i darowizna między małżonkami.
Konwencje haskie, wyjaśnione
Haska Konferencja Prawa Prywatnego Międzynarodowego to organizacja, która od 1893 roku negocjuje traktaty pozwalające krajom uzgodnić, który sąd jest właściwy, które prawo się stosuje i jak uznaje się orzeczenia innych. Siedem jej konwencji dotyczy bezpośrednio pary międzynarodowej.
| Konwencja | Co robi | Co zmienia dla was |
|---|---|---|
| Apostille (5 października 1961) — ponad 120 państw | Zastępuje łańcuchową legalizację dokumentów urzędowych jedną pieczęcią, apostille, nadawaną przez państwo pochodzenia. | Wasze akty urodzenia, małżeństwa, wyroki i dyplomy są przyjmowane za granicą z apostille; między państwami Unii Europejskiej rozporządzenie z 2019 roku zwalnia nawet akty stanu cywilnego z apostille, z wielojęzycznymi formularzami. |
| Forma testamentów (5 października 1961) | Testament jest ważny co do formy, jeśli spełnia prawo miejsca sporządzenia, obywatelstwa, miejsca zamieszkania lub pobytu spadkodawcy. | Testament sporządzony w kraju nie jest nieważny za granicą z powodu formy. |
| Ustroje majątkowe (14 marca 1978) — Francja, Luksemburg, Holandia | Ustala prawo właściwe dla majątku małżonków: ograniczony wybór, inaczej pierwsze wspólne zamieszkanie; automatyczna zmiana w pewnych przypadkach. | Nadal rządzi parami, które wzięły ślub między 1992 a styczniem 2019 w tych trzech krajach; od tego czasu zastąpiona rozporządzeniem europejskim 2016/1103. |
| Zawieranie i uznawanie małżeństw (14 marca 1978) — Australia, Luksemburg, Holandia | Małżeństwo ważne w państwie zawarcia jest uznawane w pozostałych państwach-stronach. | Niewiele krajów ją ratyfikowało; uznanie opiera się najczęściej na prawie krajowym i transkrypcji. |
| Uprowadzenie dziecka za granicę (25 października 1980) — ponad 100 państw | Organizuje szybki powrót dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymanego do kraju jego stałego pobytu, przez organy centralne. | Wyjazd z dzieckiem bez zgody uruchamia postępowanie o powrót; odwrotnie, to środek dla rodzica, który został w kraju. |
| Adopcja międzynarodowa (29 maja 1993) — ponad 100 państw | Reguluje adopcję między krajami: organy centralne, kwalifikacja adoptujących, swobodna zgoda rodziców biologicznych, zakaz zysku. | Adopcja dokonana zgodnie z konwencją jest uznawana z mocy prawa w pozostałych państwach-stronach. |
| Ochrona dzieci (19 października 1996) — około pięćdziesięciu państw | Przyznaje sądowi stałego pobytu dziecka właściwość w sprawach władzy rodzicielskiej, opieki i ochrony oraz zapewnia uznawanie jego orzeczeń. | Orzeczenie o opiece wydane w państwie-stronie jest uznawane w pozostałych bez nowego procesu. |
| Dochodzenie alimentów (23 listopada 2007) — Unia Europejska, Stany Zjednoczone, Brazylia, Turcja, Ukraina… | Pozwala wyegzekwować za granicą alimenty na dziecko lub małżonka przez organy centralne, w większości przypadków bez kosztów dla wierzyciela. | Dłużnik, który wyjechał za granicę, nie ucieknie przed alimentami, ale licz się z miesiącami. |
Listy państw-stron się zmieniają: są aktualizowane na stronie Konferencji Haskiej (hcch.net). Podane daty to daty podpisania konwencji.
Prawo kraj po kraju
Dokładne formalności — kto wydaje zaświadczenie o zdolności, gdzie dokonać transkrypcji, jaki termin dla obywatelstwa — są właściwe każdemu krajowi. Są w kartach ślubu cywilnego, ustrojów majątkowych i spadku, kraj po kraju.