Evlilik, birliktelik ve boşanma — Bulgaristan

Resmî nikâh

Bulgaristan'da yalnızca belediyede, medeni hâl memuru önünde kıyılan nikâh geçerlidir; evlenme yaşı Aralık 2023'ten beri istisnasız 18'dir, iki tanık ve sağlık raporu gerekir. Türk vatandaşı konsolosluktan Bulgarca evlenme ehliyet belgesi alır ve evliliği en geç 30 gün içinde Türk temsilciliğine bildirir; çifte vatandaş Bulgaristan'da yalnızca Bulgar sayılır.

Tüm ayrıntılar: Resmî nikâh

Kayıtlı birliktelik ve birlikte yaşama

Aile Kanunu'na göre evliliğin sonuçlarını yalnızca medeni nikâh doğurur (m. 4); nikâhsız birlikte yaşamaya bir statü tanınmaz ve kayıtlı birliktelik kurumu yoktur. Nafaka yükümlüleri çocuklar ve eş, anne-baba, eski eş, torunlar, kardeşler ile büyükanne ve büyükbabadır (m. 140): partner bu listede yoktur. Miras Kanunu yalnızca eşi ve akrabaları mirasçı sayar; dul ve yetim aylığı (nasledstvena pensiya) çocuklara, sağ kalan eşe ve anne-babaya bağlanır. Çocuklar ise eşittir (Anayasa m. 47): baba çocuğu belediyede yazılı beyanla tanır (pripoznavane, m. 64–66), anne-baba evli olmasa da velayeti eşit olarak ve birlikte kullanır (m. 122–123). Aile İçi Şiddete Karşı Koruma Kanunu fiilî birlikteliği ve 2023'ten beri en az 60 gün süren yakın ilişkiyi de kapsar.

Dinî nikâhın iki ülkede de hukukî etkisi yoktur (Aile Kanunu m. 4/2; Türk Medeni Kanunu da yalnızca resmî nikâhı tanır). Yalnızca imam nikâhıyla yaşayan çift ne Bulgaristan'da ne Türkiye'de evlidir: partner öldüğünde ev, banka hesabı ve aylık çocuklara ve akrabalara gider. Partnere bağış ve vasiyetle bırakılan mal, eşlere tanınan vergi muafiyetinden yararlanmaz; yalnızca Türk vatandaşı olan partner ise vasiyetle bırakılan araziyi kural olarak edinemez (Anayasa m. 22).

Çocuklarda iki hukuk ayrılır: Bulgaristan'da evli olmayan anne-baba velayeti birlikte kullanır, Türk Medeni Kanunu'na göre ise evlilik dışı doğan çocuğun velayeti annenindir (m. 337). Bulgar hukuku anne-baba ile çocuk arasındaki ilişkiye ortak mutat mesken hukukunu uygular (Bulgar Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu, KMÇP m. 85); Bulgaristan'da yaşayan aile için bu Bulgar hukukudur. Türk vatandaşı babanın tanıması, çocuğun Türk nüfusuna kaydı için Türk temsilciliğine de bildirilmelidir.

Temel noktalar

Uygulamada

• Vasiyet yapın: el yazısıyla, tarihli ve imzalı ya da noterde iki tanıkla; çocuklarınızın saklı payı tek çocukta mirasın yarısı, iki ve daha fazla çocukta üçte ikisidir.
• Babalığı doğumdan önce ya da sonra belediyede yazılı ya da noter onaylı beyanla tanıyın; anne ve 14 yaşını dolduran çocuk üç ay içinde itiraz edebilir (m. 65–66).
• Ortak konutu payları belirterek iki adla alın, kira sözleşmesini iki adla yapın ve katkıları banka kayıtlarıyla belgeleyin.
• Hastane ve banka işleri için birbirinize noterden vekâletname verin; ayrılıkta çocuklarla ilgili anlaşmayı yazılı yapın.

Maliyet ve karşılanma

El yazısı vasiyet ücretsizdir; noter işlemleri tarifeye göre ücretlendirilir. Partner eş sayılmadığından, miras payının 250 000 levaya karşılık gelen eşiği (yaklaşık 127 823 avro) aşan kısmı için belediyenin %3,3 ile %6,6 arasında belirlediği oranla vergi öder; partnere bağış da vergiye tabidir.

Nereye başvurulur

• Belediyenin medeni hâl birimi: babalığın tanınması, doğum kaydı.
• Noter: vasiyet, vekâletname, ortak mülk sözleşmeleri.
• Bölge mahkemesi (районен съд): velayet ve nafaka uyuşmazlıkları, aile içi şiddette koruma kararı.
• Türk temsilcilikleri: babalığın ve çocuğun Türk nüfusuna kaydı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Semeen Kodeks — Bulgar Aile Kanunu (lex.bg) — m. 4, 64–66, 122–123, 140
• Bulgar Resmî Gazetesi, sayı 69/2023 — aile içi şiddet kanunu değişikliği — fiilî birliktelik, yakın ilişki
• Ulusal Sigorta Enstitüsü (НОИ) — dul ve yetim aylığının hak sahipleri
• Mevzuat Bilgi Sistemi — Türk Medeni Kanunu: velayet

Genel makale: Kayıtlı birliktelik ve birlikte yaşama

Evlilikte mal rejimi

Aile Kanunu üç rejim tanır: yasal mal ortaklığı, yasal mal ayrılığı (режим на разделност) ve sözleşmeyle kurulan rejim (m. 18). Seçim yapılmazsa ortaklık uygulanır; rejim evlenme senedine yazılır, Tescil Ajansı'nın (Агенция по вписванията) herkese açık elektronik sicilinde kaydedilir ve evlilik sırasında değiştirilebilir (m. 18–19). Evlilikte ortak katkıyla edinilen aynî haklar iki eşindir; çocuk bakımı ve ev işi de katkıdır ve katkı aksi ispatlanana kadar varsayılır (m. 21). Evlilik öncesi mallar, miras, bağış, kişisel ve meslekî eşya ile tamamen kişisel parayla alınanlar kişiseldir (m. 22–23). Ortak mallarda iki eş birlikte tasarruf eder; tek başına satılan ortak taşınmaza öteki eş öğrendiği tarihten itibaren altı ay, en geç üç yıl içinde itiraz edebilir (m. 24). Ortaklık sona erdiğinde paylar eşittir; mahkeme velayeti alan eşe ya da katkısı belirgin fazla olana daha büyük pay verebilir (m. 28–29). Evlilik sözleşmesi (braçen dogovor, брачен договор) şahsen ve yazılı yapılır, içeriği ve imzaları noterce onaylanır; ölüme bağlı tasarruf içeremez (m. 37–39).

Fark pratikte büyüktür. Bulgaristan'da evlilikte alınan daire tapuda yalnızca kocanın adına kayıtlı olsa da ortak mülktür; eş mülkiyet sahibidir ve izinsiz satışa itiraz edebilir. Türkiye'de ise mal tapu sahibinde kalır, öteki eş tasfiyede değer alacağı ister. Aile konutu Bulgaristan'da da korunur: bir eşin kişisel malı olsa bile, başka konut yoksa ötekinin rızası ya da bölge mahkemesi hâkiminin izni olmadan elden çıkarılamaz (m. 26).

Uygulanacak hukuk evlilik tarihine ve vatandaşlığa bağlıdır. Bulgaristan AB'nin mal rejimleri tüzüğüne (2016/1103) katılır; tüzük 29 Ocak 2019'dan sonra evlenen ya da hukuk seçen eşlere, seçim yoksa evlilikten sonraki ilk ortak mutat meskenin hukukunu uygular: Bulgaristan'a yerleşen iki Türk vatandaşı için Bulgar ortaklığı. Daha önce evlenenler için Bulgar mahkemesi ortak millî hukuka bakar (Bulgar Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu, KMÇP m. 79). Türk mahkemesi ise seçim yoksa evlenme anındaki ortak millî hukuku uygular, taşınmazların tasfiyesini bulundukları ülkenin hukukuna bağlar (MÖHUK m. 15). Çifte vatandaş Bulgaristan'da Bulgar, Türkiye'de Türk sayıldığından aynı çift iki ülkede farklı rejime bağlanabilir; noterde yazılı hukuk seçimi bunu önler.

Temel noktalar

Uygulamada

• Rejimi nikâhtan önce seçin: mal ayrılığı için noter onaylı imzalı ortak beyan ya da evlilik sözleşmesine ilişkin noter belgesi nikâh başvurusuna eklenir (m. 9/2).
• Türk-Bulgar ya da çifte vatandaş bir çiftseniz sözleşmeye uygulanacak hukuku açıkça yazdırın ve Türkiye'deki mallar için bir Türk noterine de danışın.
• Kişisel parayla, örneğin Türkiye'den gelen bir mirasla alınan mallarda ödeme kaynağını banka kayıtlarıyla saklayın: kısmen kişisel parayla alınan malda o kısım kişisel kalır (m. 23).
• Eşinizin tek başına yaptığı bir satışı öğrendiğinizde altı aylık itiraz süresini, boşanmada daha büyük pay için bir yıllık dava süresini kaçırmayın.

Maliyet ve karşılanma

Evlilik sözleşmesi ve imza onayları noter tarifesine göre işlemin değeri üzerinden ücretlendirilir; taşınmaz devreden sözleşmeler tapu siciline kayıt harcına da tabidir. Sicilden belge almak Bakanlar Kurulu tarifesiyle ücretlidir (m. 19). Eşler ve altsoy-üstsoy arasındaki bağışlar Bulgaristan'da bağış vergisinden muaftır.

Nereye başvurulur

• Noter (нотариус): evlilik sözleşmesi, rejim seçimi beyanı, hukuk seçimi.
• Tescil Ajansı (Агенция по вписванията): mal ilişkileri sicili ve tapu sicili.
• Bölge mahkemesi (районен съд): aile konutu izni, ortaklığın tasfiyesi, pay davaları.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Semeen Kodeks — Bulgar Aile Kanunu, m. 18–43 (lex.bg) — mal rejimleri
• Kodeks na mejdunarodnoto çastno pravo (lex.bg) — m. 48, 79–81
• Avrupa Parlamentosu — mal rejimleri tüzüğüne katılan devletler — 2016/1103
• Mevzuat Bilgi Sistemi — MÖHUK m. 4 ve 15

Genel makale: Evlilikte mal rejimi

Boşanma

Bulgaristan'da boşanma yalnızca mahkeme kararıyla olur: eşler anlaşırsa evlilik süresi aranmadan ve gerekçe sorulmadan anlaşmalı boşanma, anlaşamazlarsa evliliğin derin ve onarılamaz biçimde sarsıldığının kanıtlandığı çekişmeli boşanma. Bulgar kararı Türkiye'de kendiliğinden geçerli olmaz: eşlerin birlikte başvurusuyla Türk temsilciliğinde nüfusa tescil edilir ya da Türkiye'de tanıma davası açılır.

Tüm ayrıntılar: Boşanma