Co ta strona robi, a czego nie robi
Mówi, czego wielkie religie nauczają o parze, tak jak same to formułują, nie rozstrzygając między nimi ani ich nie oceniając. Nie mówi, co masz robić: w państwach świeckich te reguły obowiązują tylko tych, którzy się na nie powołują, a prawo cywilne — ślub cywilny, rozwód, pochodzenie dziecka — ich nie przejmuje. W innych krajach religia jest prawem małżeńskim: Izrael, Liban, większość krajów prawa muzułmańskiego, Indie w zakresie statusu osobowego. Strona o ceremonii religijnej mówi, ile wart jest ślub wyznaniowy w oczach prawa, a karty krajów w tym serwisie podają regułę każdego kraju.
Przedstawiamy siedem tradycji: katolicyzm, prawosławie, protestantyzm (z jego dwiema rodzinami — Kościołami historycznymi i Kościołami ewangelikalnymi), islam, judaizm, hinduizm i buddyzm. Każda z nich jest zróżnicowana; podajemy tu stanowisko oficjalne lub większościowe oraz główne wyjątki.
Czy trzeba wziąć ślub przed rozpoczęciem współżycia?
Wszystkie religie Księgi odpowiadają „tak”, z różną stanowczością; religie Azji odpowiadają przede wszystkim przez obyczaj.
- Katolicyzm. Współżycie seksualne jest zastrzeżone dla małżeństwa; poza nim jest grzechem — „nierządem” z Katechizmu (nr 2353). Kościół nie robi wyjątku ani dla narzeczonych, ani dla par w stałym związku. W praktyce ogromna większość katolików w Europie współżyje przed ślubem; Kościół o tym wie i podtrzymuje regułę.
- Prawosławie. Ta sama reguła, z tym samym dystansem między doktryną a praktyką; czystość przed ślubem jest ideałem ascetycznym, a parze, która wcześniej mieszkała razem, udziela się ślubu bez trudności.
- Protestantyzm. Kościoły historyczne (luterańskie, reformowane, anglikańskie) nauczają, że seksualność znajduje swój sens w małżeństwie, ale większość z nich nie potępia już współżycia pary w stałym związku, która wiąże się na poważnie; Kościoły ewangelikalne i zielonoświątkowe wymagają natomiast wstrzemięźliwości aż do ślubu, czasem z publicznymi zobowiązaniami (ruchy „czystości”).
- Islam. Wyraźny zakaz: każdy stosunek seksualny poza małżeństwem to zina, zakazana przez Koran (17:32; 24:2). Ślub religijny — nikah, umowa — jest jedyną drogą; dlatego niektóre pary biorą ślub religijny wcześnie, jeszcze zanim zamieszkają razem. W kilku krajach prawa muzułmańskiego zina jest także przestępstwem.
- Judaizm. Tradycyjne prawo żydowskie zastrzega współżycie dla małżeństwa — reguły czystości rodzinnej (nidda, kąpiel rytualna) czynią je zresztą niewykonalnym poza małżeństwem; judaizm liberalny i spora część judaizmu konserwatywnego (masorti) pozostawiają tę kwestię sumieniu.
- Hinduizm. Teksty dharmy czynią z ucznia brahmaczarina, osobę zachowującą wstrzemięźliwość, aż do ślubu, a norma społeczna pozostaje w Indiach bardzo silna; nie istnieje jednak autorytet, który ustalałby ją dla wszystkich hindusów, a praktyki bardzo się różnią zależnie od wspólnoty i kraju.
- Buddyzm. Trzecie wskazanie zakazuje „niewłaściwego postępowania seksualnego” — cudzołóstwa, przymusu, nadużycia — ale żaden tekst nie wymaga ślubu przed współżyciem; rozstrzygają kultury krajów buddyjskich, często na rzecz powściągliwości.
Obowiązki małżonków według religii
Wszystkie tradycje wymagają wierności i wzajemnego wsparcia; różnią się co do natury więzi — sakrament, umowa, obrzęd — i tego, co z niej wynika.
- Katolicyzm. Małżeństwo jest sakramentem, nierozerwalnym, między mężczyzną a kobietą, „skierowanym do dobra małżonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa” (kan. 1055). Małżonkowie winni są sobie wierność, pomoc, otwartość na życie — sztuczna antykoncepcja pozostaje zakazana od encykliki Humanae vitae (1968), metody naturalne są dopuszczone — oraz równość praw i obowiązków (kan. 1135). Rozwodu nie ma: można jedynie stwierdzić nieważność małżeństwa, jeśli nigdy nie było ono ważne.
- Prawosławie. Również sakrament, ale Kościół dopuszcza rozwód w ograniczonych przypadkach (cudzołóstwo, porzucenie) na zasadzie „ekonomii”, a także ponowne małżeństwo, do trzech razy, z obrzędem pokutnym.
- Protestantyzm. Małżeństwo nie jest sakramentem — Luter nazywał je „sprawą świecką” — lecz przymierzem pobłogosławionym przez Boga; wierność, wsparcie, dzielenie się; rozwód jest przyjmowany jako porażka, bez wykluczenia, a ponowne małżeństwo jest możliwe.
- Islam. Nikah jest umową, zawieraną przy świadkach i z darem ślubnym (mahr), który mąż winien jest żonie i który pozostaje jej własnością. Mąż ma obowiązek utrzymania (nafaka): mieszkanie, wyżywienie, ubranie; żona winna jest, w prawie klasycznym, wspólne pożycie i „posłuszeństwo” — pojęcie, które wielu współczesnych prawników muzułmańskich reinterpretuje lub odrzuca. Poligamia jest dozwolona do czterech żon, pod warunkiem sprawiedliwego traktowania, a zakazana przez prawo w Turcji i Tunezji. Rozwód istnieje: odprawienie żony przez męża (talak), rozwód na żądanie żony (chul’), rozwód sądowy.
- Judaizm. Umowa małżeńska, ketuba, wylicza obowiązki męża: wyżywienie, ubranie i pożycie małżeńskie (ona); żona winna jest wspólne pożycie. Rozwód istnieje przez get, który mąż wręcza żonie — stąd problem kobiet „uwiązanych” (agunot), którym się go odmawia; judaizm liberalny zadowala się rozwodem cywilnym.
- Hinduizm. Małżeństwo jest sanskarą, obrzędem przejścia, przypieczętowanym siedmioma krokami wokół ognia (saptapadi), z których każdy niesie ślubowanie: pożywienie, siła, dostatek, szczęście, dzieci, harmonia, przyjaźń. Jest co do zasady nierozerwalne; w Indiach ustawa z 1955 roku o małżeństwie hinduskim wprowadziła rozwód.
- Buddyzm. Małżeństwo jest sprawą świecką, nie obrzędem; Sigalovada Sutta podaje pięć obowiązków męża (szacunek, uprzejmość, wierność, zaufanie w prowadzeniu domu, podarunki) i pięć obowiązków żony (prowadzić dom, przyjmować gości, wierność, strzec dóbr, zaradność).
Czy małżeństwo osób tej samej płci jest zakazane?
To punkt, w którym religie rozchodzą się najwyraźniej — i w którym kilka z nich zmieniło stanowisko w ciągu dwudziestu lat.
- Katolicyzm: nie dla małżeństwa, tak dla błogosławieństwa. Małżeństwo pozostaje zdefiniowane jako związek mężczyzny i kobiety. Od deklaracji Fiducia supplicans (grudzień 2023) ksiądz może pobłogosławić parę tej samej płci, w prosty sposób i poza wszelkim obrzędem, który przypominałby ślub; kilka konferencji episkopatów Afryki i Europy Wschodniej odmówiło jej stosowania.
- Prawosławie: nie, bez znanego wyjątku.
- Protestantyzm: to zależy od Kościoła. Ślubów parom tej samej płci udzielają: Kościoły luterańskie Szwecji (2009), Danii (2012), Islandii (2015) i Norwegii (2017), większość Kościołów krajowych Niemiec (EKD), Kościół Szkocji (2022), Kościół Episkopalny Stanów Zjednoczonych (2015), Zjednoczony Kościół Kanady i Kościół Metodystyczny Wielkiej Brytanii; Zjednoczony Kościół Protestancki Francji błogosławi te pary od 2015 roku; Kościół Anglii proponuje błogosławieństwa od końca 2023 roku, ale nie ślub. Kościoły ewangelikalne i zielonoświątkowe się temu sprzeciwiają.
- Islam: nie we wszystkich szkołach; kilka meczetów „inkluzywnych”, w Europie i Ameryce Północnej, udziela takich ślubów, ale to margines.
- Judaizm: zależnie od nurtu. Judaizm liberalny i judaizm rekonstrukcjonistyczny udzielają tych ślubów; judaizm konserwatywny (masorti) pozwala na to swoim rabinom od 2012 roku; ortodoksja odmawia. W Izraelu, gdzie istnieje tylko ślub wyznaniowy, te pary biorą ślub za granicą i rejestrują swoje małżeństwo.
- Hinduizm i buddyzm: brak zakazu doktrynalnego, ale też brak ustalonego obrzędu; kapłani hinduscy i mnisi buddyjscy udzielają tych ślubów w krajach, które je uznają — na przykład na Tajwanie od 2019 roku —, a Sąd Najwyższy Indii odmówił w 2023 roku ich zalegalizowania. Strona o małżeństwie osób tej samej płci i jej karty krajów mówią, na co pozwala prawo cywilne, kraj po kraju.
Czy można poślubić kogoś innego wyznania?
- Katolicyzm. Tak, za zezwoleniem biskupa na „małżeństwo mieszane” (z chrześcijaninem niekatolikiem) albo z dyspensą od przeszkody „różnej religii” (z osobą nieochrzczoną). Strona katolicka przyrzeka zachować wiarę i „uczynić wszystko, co w jej mocy”, aby dzieci zostały ochrzczone i wychowane w Kościele; druga strona jest o tym informowana, nie musząc niczego przyrzekać.
- Prawosławie. Ślub z innym ochrzczonym chrześcijaninem jest udzielany w cerkwi, ze zobowiązaniem do wychowania dzieci w prawosławiu; ślubu z niechrześcijaninem się nie udziela.
- Protestantyzm. Tak, prawie zawsze; ceremonie ekumeniczne — na przykład z udziałem księdza katolickiego — są powszechne.
- Islam. Muzułmanin może poślubić żydówkę lub chrześcijankę, „ludzi Księgi”; muzułmanka może, w prawie klasycznym, poślubić tylko muzułmanina — przyszły mąż przechodzi na islam, a wiele krajów prawa muzułmańskiego czyni z tej reguły obowiązujące prawo. Tunezja zniosła ją w 2017 roku; Turcja, gdzie małżeństwo jest cywilne, nigdy jej nie stosowała.
- Judaizm. Rabini ortodoksyjni i konserwatywni nie udzielają ślubów mieszanych; rabini liberalni mogą, każdy według własnego sumienia. Żydem jest dziecko żydowskiej matki (ortodoksja, masorti); amerykański judaizm liberalny uznaje też dziecko żydowskiego ojca wychowane w judaizmie.
- Hinduizm. Tradycja żeni i wydaje za mąż w obrębie wspólnoty; w Indiach małżeństwo międzyreligijne zawiera się na podstawie ustawy cywilnej z 1954 roku (Special Marriage Act) albo przez konwersję, a niektóre świątynie udzielają ślubów mieszanych.
- Buddyzm. Żadnych przeszkód.
Obowiązki wobec dzieci
- Katolicyzm. Ochrzcić dziecko „w pierwszych tygodniach” (kan. 867) i wychować je w wierze — kanon 1136 czyni z tego „najcięższy obowiązek i najpierwsze prawo” rodziców: katecheza, pierwsza komunia, bierzmowanie; rodzice chrzestni zobowiązują się do tego razem z nimi.
- Prawosławie. Chrzest i chryzmacja od wczesnego dzieciństwa, komunia najmłodszych, rodzice chrzestni.
- Protestantyzm. Chrzest niemowląt w Kościołach historycznych, z konfirmacją w wieku dorastania; „przedstawienie” dziecka, a potem chrzest w wieku świadomego wyboru u baptystów i chrześcijan ewangelikalnych; w obu przypadkach nauczanie religii jest obowiązkiem rodziców.
- Islam. Wezwanie do modlitwy wyszeptane do ucha noworodka, imię nadane siódmego dnia wraz z ofiarą akiki, obrzezanie chłopców, nauka modlitwy od siódmego roku życia i nauka Koranu; dziecko przyjmuje religię ojca, który ma obowiązek je utrzymywać, a reguły pieczy (hadana) powierzają małe dzieci matce.
- Judaizm. Obrzezanie chłopca ósmego dnia (brit mila), nadanie imienia dziewczynce, wychowanie — Talmud nakazuje ojcu nauczać Tory, zawodu i „pływania” —, bar micwa w wieku trzynastu lat i bat micwa w wieku dwunastu.
- Hinduizm. Seria obrzędów przejścia: nadanie imienia około jedenastego dnia, pierwszy stały pokarm, pierwsze strzyżenie włosów, inicjacja z nałożeniem świętego sznura dla chłopców z wyższych kast; potem wychowanie i, tradycyjnie, obowiązek wydania dzieci za mąż lub ożenienia ich.
- Buddyzm. Znów Sigalovada Sutta: odwodzić dziecko od zła, kierować je ku dobru, zapewnić mu naukę zawodu, znaleźć mu odpowiedniego małżonka, przekazać mu w stosownym czasie dziedzictwo — i obowiązki dziecka w zamian.
A co na to prawo?
W państwach świeckich żadna z tych reguł nie obowiązuje z mocy prawa: prawo określa wiek, zgodę, równość małżonków, rozwód, pochodzenie dziecka, a ślub wyznaniowy wywołuje skutki tylko wtedy, gdy jest zarazem cywilny — we Francji ceremonia religijna nie może nawet poprzedzać ślubu cywilnego. Gdzie indziej ślub wyznaniowy jest zarazem ślubem cywilnym (Włochy, Hiszpania, Polska, Wielka Brytania, Grecja…) — w Polsce to ślub konkordatowy, skuteczny cywilnie, jeśli duchowny przekaże dokumenty do urzędu stanu cywilnego w ciągu pięciu dni — albo jest jedynym małżeństwem, jakie istnieje (Izrael, Liban, większość krajów Zatoki Perskiej i Maghrebu). Strona o ceremonii religijnej i karty krajów w tym serwisie podają regułę każdego kraju; strony o ślubie cywilnym i o zgodzie mówią, czego prawo wymaga od każdej pary, niezależnie od jej religii.