Prostytucja: co mówi prawo, kraj po kraju

To strona z informacjami prawnymi i społecznymi. Nie wymienia miejsc ani usług, niczego nie opisuje i niczego nie doradza: wyjaśnia, na co prawo w poszczególnych krajach pozwala, czego zabrania i co karze, oraz gdzie szukać pomocy.

Trzy modele na świecie

Prawie wszystkie kraje mają prawo dotyczące prostytucji i prawie wszystkie karzą jej wykorzystywanie przez osoby trzecie. Różnica polega na tym, co robią z samym aktem i z dwiema osobami, które w nim uczestniczą. Można wyróżnić trzy wielkie rodziny.

• Prohibicjonizm: akt jest zakazany, karalne są zarówno osoba prostytuująca się, jak i klient. To reżim Stanów Zjednoczonych (wykroczenie we wszystkich stanach poza kilkoma wiejskimi hrabstwami Nevady; grzywna, krótki areszt, wpis do kartoteki), Chin (areszt administracyjny do piętnastu dni i grzywna; obozy «reedukacji» zniesiono w 2019 roku), Rosji (kara administracyjna), Korei Południowej (ustawa z 2004 roku karząca obie strony), Filipin, Tajlandii (nielegalna od 1960 roku, ale szeroko tolerowana) i większości krajów muzułmańskich: w Arabii Saudyjskiej, Iranie, Emiratach czy Afganistanie prostytucja podpada pod zinę i jest karana więzieniem, chłostą, wydaleniem cudzoziemców, a czasem śmiercią. Podróżny przyłapany z osobą prostytuującą się w tych krajach ryzykuje więzienie; ambasady nic nie mogą.
• Reglamentaryzm: prostytucja jest legalną działalnością ujętą w licencje, rejestry, czasem kontrole zdrowotne i wyznaczone strefy. To Holandia (domy publiczne legalne od 2000 roku; amsterdamska dzielnica czerwonych latarni De Wallen z witrynami jest symbolem, ale miasto zamknęło ponad jedną trzecią z nich od 2007 roku, podniosło minimalny wiek do 21 lat i postanowiło przenieść tę działalność do «centrum erotycznego» poza zabytkowym centrum), Niemcy (ustawa z 2002 roku, potem ustawa o ochronie z 2017 roku wprowadzająca obowiązek rejestracji, rozmowę zdrowotną i obowiązek prezerwatywy; około 30 000 osób zarejestrowanych przy szacowanej liczbie rzeczywistej dziesięć razy wyższej), Szwajcaria, Austria (rejestr i cotygodniowe badania), Grecja, Turcja (państwowe domy publiczne, stopniowo zamykane), Senegal (jedyny kraj Afryki, który ją zalegalizował, w 1969 roku, z książeczką zdrowia), Urugwaj, znaczna część Ameryki Łacińskiej i kilka hrabstw Nevady. Nowa Zelandia (2003), Nowa Południowa Walia w Australii i od 2022 roku Belgia idą dalej: pełna dekryminalizacja, prostytucja jako praca jak każda inna — Belgia w grudniu 2024 roku uchwaliła nawet ustawę dającą osobom prostytuującym się umowę o pracę, ubezpieczenie społeczne i prawo do odmowy klienta lub czynności.
• Abolicjonizm, czyli «model nordycki»: osoba prostytuująca się nie podlega karze i jest traktowana jako ofiara, której należy pomóc; karani są sutener oraz — od Szwecji w 1999 roku — klient. Norwegia i Islandia poszły tą drogą w 2009 roku, Kanada w 2014, Irlandia Północna w 2015, Francja w 2016 (grzywna 1 500 €; domy publiczne są tam zakazane od 1946 roku), Irlandia w 2017, Izrael w 2020. Wielka Brytania, Włochy, Hiszpania, Portugalia i Polska zajmują pozycję pośrednią: sam akt nie jest przestępstwem, ale czerpanie z niego korzyści przez osoby trzecie — a w zależności od kraju także nagabywanie na ulicy czy prowadzenie domu publicznego — już tak.

Polska: legalna dla osoby, karalna dla otoczenia

Polska od kodeksu karnego z 1932 roku należy do krajów abolicjonistycznych: prostytuowanie się nie jest ani przestępstwem, ani wykroczeniem, kupowanie także nie. Kodeks karny z 1997 roku karze natomiast całe otoczenie zjawiska: zmuszanie do prostytucji przemocą, groźbą lub podstępem (art. 203: od roku do 10 lat), stręczycielstwo (nakłanianie), kuplerstwo (ułatwianie) i sutenerstwo (czerpanie korzyści majątkowych — art. 204 § 1 i 2: od 3 miesięcy do 5 lat), zaostrzone od roku do 10 lat, gdy dotyczą małoletniego (art. 204 § 3), a także korzystanie z prostytucji małoletniego (art. 199 § 3 i art. 200: do 8 lat, a poniżej 15. roku życia — jak zgwałcenie). Handel ludźmi w celu wykorzystania seksualnego (art. 189a) zagrożony jest karą od 3 do 20 lat. Ustawa o działalności gospodarczej nie pozwala zarejestrować prostytucji jako działalności, ale dochody z niej nie podlegają opodatkowaniu (Naczelny Sąd Administracyjny), co stanowi polski paradoks. W praktyce działają «agencje towarzyskie», rejestrowane jako usługi rozrywkowe lub «kluby nocne» — ich właściciele odpowiadają za sutenerstwo, gdy prokuratura udowodni czerpanie korzyści —, mieszkania i ogłoszenia internetowe, a także prostytucja przydrożna («tirówki») przy trasach tranzytowych, w latach dziewięćdziesiątych z kobietami z Bułgarii, Ukrainy i Rumunii, dziś rzadsza. Szacunki mówią o 10 000-20 000 osób; Policja notuje rocznie kilkaset przestępstw z art. 203-204. Kluby ze striptizem są legalne jako lokale rozrywkowe (bez kontaktu z publicznością); «nocne kluby» sprzedające towarzystwo i drogie drinki są legalne i znane głównie z zawyżonych rachunków — sprawa warszawskich klubów z 2019-2021 roku, w których turystów odurzano i obciążano kartami na dziesiątki tysięcy złotych, skończyła się wyrokami za oszustwo i handel ludźmi. Propozycje przyjęcia modelu nordyckiego (karanie klienta) pojawiają się w Sejmie ze strony Lewicy i organizacji kobiecych, ale żaden projekt nie przeszedł.

Polacy za granicą

• Niemcy. Legalna i uregulowana (ProstSchG z 2017 roku: rejestracja, «Hurenpass», obowiązek prezerwatywy); Polki stanowiły w latach 2000. jedną z największych grup w niemieckich domach publicznych, dziś wyprzedzone przez Rumunki i Bułgarki. Sutenerstwo (§ 181a StGB) i zmuszanie do prostytucji (§ 232a) są karane do 5 i 10 lat.
• Wielka Brytania. Sprzedawanie i kupowanie jest legalne, ale karalne są nagabywanie na ulicy, «kerb-crawling» klientów, prowadzenie domu publicznego (już dwie osoby pracujące razem) i kontrola prostytucji dla zysku (do 7 lat); Irlandia Północna karze klientów od 2015 roku. Polskie ofiary handlu ludźmi w Anglii to częściej mężczyźni w pracy przymusowej niż kobiety w prostytucji.
• Irlandia. Model nordycki od 2017 roku: klient płaci grzywnę do 500 € (1 000 € za recydywę), osoba prostytuująca się nie jest karana.
• Holandia i Belgia. Legalna z licencją (Holandia) i zdekryminalizowana z umową o pracę (Belgia); Polki z «loverboyami» i agencjami należą od lat do rozpoznanych ofiar handlu ludźmi w obu krajach.
• Norwegia, Szwecja, Islandia, Francja. Model nordycki: klient karany (grzywna, we Francji 1 500 €, w Norwegii do 6 miesięcy), osoba prostytuująca się nie.

Sutenerstwo: co karze prawo

Niezależnie od modelu, życie z cudzej prostytucji, kontrolowanie jej, organizowanie lub czerpanie z niej korzyści jest przestępstwem wszędzie: do 5 lat w Polsce (do 10 przy małoletnich), do 5 w Niemczech, do 7 w Wielkiej Brytanii, do 14 w Kanadzie. Chłopak, «opiekun», właścicielka mieszkania, która bierze pieniądze, są sutenerami w oczach prawa, bez względu na uczucia. Metoda «na loverboya» — młody mężczyzna udaje miłość, izoluje dziewczynę od rodziny i wysyła ją «z miłości» do pracy — jest w Holandii i Niemczech najczęstszą formą werbowania nieletnich i młodych kobiet, także Polek.

Handel ludźmi

Werbowanie, transport, przechowywanie lub przyjmowanie osoby w celu jej wykorzystania — przemocą, podstępem, wykorzystaniem bezradności lub zapłatą osobie trzeciej — to handel ludźmi zdefiniowany w Protokole z Palermo (2000), dyrektywie 2011/36 i art. 115 § 22 kodeksu karnego, karany z art. 189a od 3 do 20 lat. Polska jest zarazem krajem pochodzenia (Polki w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Skandynawii), tranzytu i docelowym (Ukrainki, Białorusinki, Mołdawianki, Bułgarki, kobiety z Kolumbii, Wenezueli i Nigerii); od 2022 roku organizacje ostrzegają przed werbowaniem uchodźczyń z Ukrainy przez fałszywe oferty pracy, mieszkania i «pomocy». Ofiara-cudzoziemka ma prawo do trzymiesięcznego czasu do namysłu i zezwolenia na pobyt czasowy (art. 170-176 ustawy o cudzoziemcach), do schronienia w ośrodkach KCIK i do niekarania za czyny popełnione pod przymusem. Strona o niewolnictwie dzisiaj umieszcza handel ludźmi w jego historii.

Zdrowie i bezpieczeństwo

Osoby prostytuujące się kumulują ryzyka: infekcje przenoszone drogą płciową (testy na HIV są bezpłatne i anonimowe w punktach konsultacyjno-diagnostycznych; PrEP i profilaktyka poekspozycyjna są dostępne dla wszystkich), przemoc, bieda, uzależnienia, zaburzenia psychiczne. Programy streetworkerskie — Fundacja Edukacji Społecznej, Stowarzyszenie Program STACJA (Warszawa), Fundacja Pomocy Wzajemnej Barka — pomagają bez warunków; La Strada, Po MOC i ośrodki KCIK towarzyszą w wychodzeniu, z mieszkaniem, pomocą prawną i pracą. Oba środowiska, które spierają się o prawo, zgadzają się w jednym: nikt nie powinien zostać sam z tym, co przeżywa. Po stronie klienta strony o infekcjach przenoszonych drogą płciową i o zgodzie przypominają to, co najważniejsze.

I gdzie indziej

Czechy: legalna i nieuregulowana, z burdelami przy granicy z Niemcami i Austrią; Słowacja i Litwa: wykroczenie karane grzywną (Litwa karze też klienta); Ukraina: wykroczenie administracyjne; Rosja i Białoruś: grzywna. Hiszpania: brak ustawy o samym akcie, «clubes de alterne» działają jak lokale gastronomiczne, projekt ustawy abolicjonistycznej w toku. Włochy: ustawa Merlin z 1958 roku, prostytucja uliczna nie jest przestępstwem, ale gminy karzą klientów. Japonia: stosunek za pieniądze zakazany od 1956 roku, przy ogromnej branży fūzoku w lukach prawa. Karty krajów w dziale Kraje i strona o niewolnictwie dzisiaj uzupełniają tę stronę.