To strona z informacjami prawnymi i społecznymi. Nie wymienia miejsc ani usług, niczego nie opisuje i niczego nie doradza: wyjaśnia, na co prawo w poszczególnych krajach pozwala, czego zabrania i co karze, oraz gdzie szukać pomocy.
Wyjść z prostytucji albo pomóc komuś
Polska: Fundacja La Strada 22 628 99 99, Krajowe Centrum Interwencyjno-Konsultacyjne dla Ofiar Handlu Ludźmi 22 628 01 20 (całodobowo), Stowarzyszenie Po MOC (Katowice), Centrum Praw Kobiet 800 107 777, Niebieska Linia 800 120 002, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę 116 111, 112. Za granicą: Wielka Brytania — Modern Slavery Helpline 08000 121 700, Beyond the Streets; Niemcy — Hilfetelefon 116 016 (po polsku), Solwodi, Hydra; Holandia — CoMensha 033 448 11 86; Irlandia — Ruhama, 1800 666 111; Norwegia — Pro Sentret (Oslo).
Trzy modele na świecie
Prawie wszystkie kraje mają prawo dotyczące prostytucji i prawie wszystkie karzą jej wykorzystywanie przez osoby trzecie. Różnica polega na tym, co robią z samym aktem i z dwiema osobami, które w nim uczestniczą. Można wyróżnić trzy wielkie rodziny.
- Prohibicjonizm: akt jest zakazany, karalne są zarówno osoba prostytuująca się, jak i klient. To reżim Stanów Zjednoczonych (wykroczenie we wszystkich stanach poza kilkoma wiejskimi hrabstwami Nevady; grzywna, krótki areszt, wpis do kartoteki), Chin (areszt administracyjny do piętnastu dni i grzywna; obozy «reedukacji» zniesiono w 2019 roku), Rosji (kara administracyjna), Korei Południowej (ustawa z 2004 roku karząca obie strony), Filipin, Tajlandii (nielegalna od 1960 roku, ale szeroko tolerowana) i większości krajów muzułmańskich: w Arabii Saudyjskiej, Iranie, Emiratach czy Afganistanie prostytucja podpada pod zinę i jest karana więzieniem, chłostą, wydaleniem cudzoziemców, a czasem śmiercią. Podróżny przyłapany z osobą prostytuującą się w tych krajach ryzykuje więzienie; ambasady nic nie mogą.
- Reglamentaryzm: prostytucja jest legalną działalnością ujętą w licencje, rejestry, czasem kontrole zdrowotne i wyznaczone strefy. To Holandia (domy publiczne legalne od 2000 roku; amsterdamska dzielnica czerwonych latarni De Wallen z witrynami jest symbolem, ale miasto zamknęło ponad jedną trzecią z nich od 2007 roku, podniosło minimalny wiek do 21 lat i postanowiło przenieść tę działalność do «centrum erotycznego» poza zabytkowym centrum), Niemcy (ustawa z 2002 roku, potem ustawa o ochronie z 2017 roku wprowadzająca obowiązek rejestracji, rozmowę zdrowotną i obowiązek prezerwatywy; około 30 000 osób zarejestrowanych przy szacowanej liczbie rzeczywistej dziesięć razy wyższej), Szwajcaria, Austria (rejestr i cotygodniowe badania), Grecja, Turcja (państwowe domy publiczne, stopniowo zamykane), Senegal (jedyny kraj Afryki, który ją zalegalizował, w 1969 roku, z książeczką zdrowia), Urugwaj, znaczna część Ameryki Łacińskiej i kilka hrabstw Nevady. Nowa Zelandia (2003), Nowa Południowa Walia w Australii i od 2022 roku Belgia idą dalej: pełna dekryminalizacja, prostytucja jako praca jak każda inna — Belgia w grudniu 2024 roku uchwaliła nawet ustawę dającą osobom prostytuującym się umowę o pracę, ubezpieczenie społeczne i prawo do odmowy klienta lub czynności.
- Abolicjonizm, czyli «model nordycki»: osoba prostytuująca się nie podlega karze i jest traktowana jako ofiara, której należy pomóc; karani są sutener oraz — od Szwecji w 1999 roku — klient. Norwegia i Islandia poszły tą drogą w 2009 roku, Kanada w 2014, Irlandia Północna w 2015, Francja w 2016 (grzywna 1 500 €; domy publiczne są tam zakazane od 1946 roku), Irlandia w 2017, Izrael w 2020. Wielka Brytania, Włochy, Hiszpania, Portugalia i Polska zajmują pozycję pośrednią: sam akt nie jest przestępstwem, ale czerpanie z niego korzyści przez osoby trzecie — a w zależności od kraju także nagabywanie na ulicy czy prowadzenie domu publicznego — już tak.
Polska: legalna dla osoby, karalna dla otoczenia
Polska od kodeksu karnego z 1932 roku należy do krajów abolicjonistycznych: prostytuowanie się nie jest ani przestępstwem, ani wykroczeniem, kupowanie także nie. Kodeks karny z 1997 roku karze natomiast całe otoczenie zjawiska: zmuszanie do prostytucji przemocą, groźbą lub podstępem (art. 203: od roku do 10 lat), stręczycielstwo (nakłanianie), kuplerstwo (ułatwianie) i sutenerstwo (czerpanie korzyści majątkowych — art. 204 § 1 i 2: od 3 miesięcy do 5 lat), zaostrzone od roku do 10 lat, gdy dotyczą małoletniego (art. 204 § 3), a także korzystanie z prostytucji małoletniego (art. 199 § 3 i art. 200: do 8 lat, a poniżej 15. roku życia — jak zgwałcenie). Handel ludźmi w celu wykorzystania seksualnego (art. 189a) zagrożony jest karą od 3 do 20 lat. Ustawa o działalności gospodarczej nie pozwala zarejestrować prostytucji jako działalności, ale dochody z niej nie podlegają opodatkowaniu (Naczelny Sąd Administracyjny), co stanowi polski paradoks. W praktyce działają «agencje towarzyskie», rejestrowane jako usługi rozrywkowe lub «kluby nocne» — ich właściciele odpowiadają za sutenerstwo, gdy prokuratura udowodni czerpanie korzyści —, mieszkania i ogłoszenia internetowe, a także prostytucja przydrożna («tirówki») przy trasach tranzytowych, w latach dziewięćdziesiątych z kobietami z Bułgarii, Ukrainy i Rumunii, dziś rzadsza. Szacunki mówią o 10 000-20 000 osób; Policja notuje rocznie kilkaset przestępstw z art. 203-204. Kluby ze striptizem są legalne jako lokale rozrywkowe (bez kontaktu z publicznością); «nocne kluby» sprzedające towarzystwo i drogie drinki są legalne i znane głównie z zawyżonych rachunków — sprawa warszawskich klubów z 2019-2021 roku, w których turystów odurzano i obciążano kartami na dziesiątki tysięcy złotych, skończyła się wyrokami za oszustwo i handel ludźmi. Propozycje przyjęcia modelu nordyckiego (karanie klienta) pojawiają się w Sejmie ze strony Lewicy i organizacji kobiecych, ale żaden projekt nie przeszedł.
Polacy za granicą
- Niemcy. Legalna i uregulowana (ProstSchG z 2017 roku: rejestracja, «Hurenpass», obowiązek prezerwatywy); Polki stanowiły w latach 2000. jedną z największych grup w niemieckich domach publicznych, dziś wyprzedzone przez Rumunki i Bułgarki. Sutenerstwo (§ 181a StGB) i zmuszanie do prostytucji (§ 232a) są karane do 5 i 10 lat.
- Wielka Brytania. Sprzedawanie i kupowanie jest legalne, ale karalne są nagabywanie na ulicy, «kerb-crawling» klientów, prowadzenie domu publicznego (już dwie osoby pracujące razem) i kontrola prostytucji dla zysku (do 7 lat); Irlandia Północna karze klientów od 2015 roku. Polskie ofiary handlu ludźmi w Anglii to częściej mężczyźni w pracy przymusowej niż kobiety w prostytucji.
- Irlandia. Model nordycki od 2017 roku: klient płaci grzywnę do 500 € (1 000 € za recydywę), osoba prostytuująca się nie jest karana.
- Holandia i Belgia. Legalna z licencją (Holandia) i zdekryminalizowana z umową o pracę (Belgia); Polki z «loverboyami» i agencjami należą od lat do rozpoznanych ofiar handlu ludźmi w obu krajach.
- Norwegia, Szwecja, Islandia, Francja. Model nordycki: klient karany (grzywna, we Francji 1 500 €, w Norwegii do 6 miesięcy), osoba prostytuująca się nie.
Sutenerstwo: co karze prawo
Niezależnie od modelu, życie z cudzej prostytucji, kontrolowanie jej, organizowanie lub czerpanie z niej korzyści jest przestępstwem wszędzie: do 5 lat w Polsce (do 10 przy małoletnich), do 5 w Niemczech, do 7 w Wielkiej Brytanii, do 14 w Kanadzie. Chłopak, «opiekun», właścicielka mieszkania, która bierze pieniądze, są sutenerami w oczach prawa, bez względu na uczucia. Metoda «na loverboya» — młody mężczyzna udaje miłość, izoluje dziewczynę od rodziny i wysyła ją «z miłości» do pracy — jest w Holandii i Niemczech najczęstszą formą werbowania nieletnich i młodych kobiet, także Polek.
Handel ludźmi
Werbowanie, transport, przechowywanie lub przyjmowanie osoby w celu jej wykorzystania — przemocą, podstępem, wykorzystaniem bezradności lub zapłatą osobie trzeciej — to handel ludźmi zdefiniowany w Protokole z Palermo (2000), dyrektywie 2011/36 i art. 115 § 22 kodeksu karnego, karany z art. 189a od 3 do 20 lat. Polska jest zarazem krajem pochodzenia (Polki w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Skandynawii), tranzytu i docelowym (Ukrainki, Białorusinki, Mołdawianki, Bułgarki, kobiety z Kolumbii, Wenezueli i Nigerii); od 2022 roku organizacje ostrzegają przed werbowaniem uchodźczyń z Ukrainy przez fałszywe oferty pracy, mieszkania i «pomocy». Ofiara-cudzoziemka ma prawo do trzymiesięcznego czasu do namysłu i zezwolenia na pobyt czasowy (art. 170-176 ustawy o cudzoziemcach), do schronienia w ośrodkach KCIK i do niekarania za czyny popełnione pod przymusem. Strona o niewolnictwie dzisiaj umieszcza handel ludźmi w jego historii.
Zdrowie i bezpieczeństwo
Osoby prostytuujące się kumulują ryzyka: infekcje przenoszone drogą płciową (testy na HIV są bezpłatne i anonimowe w punktach konsultacyjno-diagnostycznych; PrEP i profilaktyka poekspozycyjna są dostępne dla wszystkich), przemoc, bieda, uzależnienia, zaburzenia psychiczne. Programy streetworkerskie — Fundacja Edukacji Społecznej, Stowarzyszenie Program STACJA (Warszawa), Fundacja Pomocy Wzajemnej Barka — pomagają bez warunków; La Strada, Po MOC i ośrodki KCIK towarzyszą w wychodzeniu, z mieszkaniem, pomocą prawną i pracą. Oba środowiska, które spierają się o prawo, zgadzają się w jednym: nikt nie powinien zostać sam z tym, co przeżywa. Po stronie klienta strony o infekcjach przenoszonych drogą płciową i o zgodzie przypominają to, co najważniejsze.
I gdzie indziej
Czechy: legalna i nieuregulowana, z burdelami przy granicy z Niemcami i Austrią; Słowacja i Litwa: wykroczenie karane grzywną (Litwa karze też klienta); Ukraina: wykroczenie administracyjne; Rosja i Białoruś: grzywna. Hiszpania: brak ustawy o samym akcie, «clubes de alterne» działają jak lokale gastronomiczne, projekt ustawy abolicjonistycznej w toku. Włochy: ustawa Merlin z 1958 roku, prostytucja uliczna nie jest przestępstwem, ale gminy karzą klientów. Japonia: stosunek za pieniądze zakazany od 1956 roku, przy ogromnej branży fūzoku w lukach prawa. Karty krajów w dziale Kraje i strona o niewolnictwie dzisiaj uzupełniają tę stronę.