Vulva of vagina?
Vaak zegt men «vagina» voor wat je ziet; dat is taalmisbruik. De vagina is het inwendige kanaal. Wat zichtbaar is heet vulva: de venusheuvel, de grote en kleine schaamlippen, de clitoris en zijn voorhuid, het vestibulum waar de plasbuisopening en de ingang van de vagina uitkomen, en de klieren die eromheen liggen. Elk van deze delen heeft een functie, en elk verschilt enorm van vrouw tot vrouw — in grootte, in kleur, in symmetrie. Er bestaat geen «normale» vulva; er bestaan miljoenen verschillende vulva's, en de zogenaamde esthetische chirurgie van de schaamlippen beantwoordt bijna altijd aan een norm die door beelden is uitgevonden, niet aan een medisch probleem.
De venusheuvel
Dit vetkussen boven het schaambeen, dat in de puberteit behaard wordt, dempt de druk bij het vrijen en is, rijk aan zenuwuiteinden, gevoelig voor strelingen. Schaamhaar heeft een functie: het beperkt wrijving en vormt een barrière tegen bepaalde infecties. Het volledig verwijderen is noch goed noch slecht voor de gezondheid, maar het verhoogt licht irritaties, ingegroeide haren en de overdracht van sommige huidinfecties — en heeft, merkwaardig genoeg, de schaamluis bijna doen verdwijnen.
De grote en de kleine schaamlippen
De grote schaamlippen, twee huidplooien met vet, haar en klieren, omlijsten en beschermen de rest. Bij opwinding doet de bloedtoevoer ze opzwellen en uiteengaan; na de menopauze verliezen ze een deel van hun volume. De kleine schaamlippen, zonder haar of vet, lopen van de voorhuid van de clitoris tot de ingang van de vagina; ze zijn sterk van zenuwen voorzien, veranderen van kleur — van roze tot donkerrood — en van volume als het verlangen stijgt, en keren binnen enkele minuten terug naar hun toestand. Bij veel vrouwen steken ze buiten de grote schaamlippen uit, symmetrisch of niet: dat is een variatie, geen afwijking, en de term «hypertrofie» die men vroeger las, komt met geen enkele ziekte overeen. Een operatie is alleen gerechtvaardigd bij echte lichamelijke hinder (pijnlijke wrijving, sport), nooit om op een beeld te lijken.
De clitoris, in zijn geheel
De clitoris is niet het knopje dat je ziet: die eikel, beschermd door zijn voorhuid, is slechts het zichtbare deel van een orgaan van acht tot tien centimeter. Erachter splitst het lichaam van de clitoris zich in twee benen die langs de takken van het schaambeen lopen, en twee erectiele zwellichamen omringen de ingang van de vagina en de plasbuis. De volledige anatomie werd pas in 1998 nauwkeurig beschreven, door de Australische urologe Helen O'Connell, en de eikel alleen al bevat volgens de meest recente telling (2022) meer dan tienduizend zenuwvezels — meer dan de eikel van de penis. Het is het enige orgaan van het menselijk lichaam waarvan de enige bekende functie genot is.
Bij opwinding vullen eikel, lichaam, benen en zwellichamen zich met bloed: de clitoris komt in erectie, wordt groter en gevoeliger, en de eikel trekt zich vlak voor het orgasme onder de voorhuid terug, wat hem beschermt tegen een direct contact dat dan vaak te intens is. Na het orgasme verdeelt het bloed zich binnen enkele minuten; zonder orgasme kan de stuwing langer aanhouden en onaangenaam worden. Deze anatomie verklaart een overal gemeten feit: de meeste vrouwen hebben directe of indirecte stimulatie van de clitoris nodig om tot een orgasme te komen, en penetratie alleen volstaat zelden — omdat de vagina daarentegen over het grootste deel van haar lengte weinig zenuwen heeft. Wat men de «G-plek» noemt, is heel waarschijnlijk de zone waar de inwendige wortels van de clitoris en de plasbuis de voorwand van de vagina naderen. De pagina over vrouwelijk genot trekt daaruit de praktische conclusies.
Het vestibulum, de plasbuisopening, de klieren
Tussen de kleine schaamlippen opent zich het vestibulum, waar zich van voor naar achter de plasbuisopening bevindt — de opening van de urethra, los van de vagina, iets wat veel volwassenen nog niet weten — en de ingang van de vagina. Twee paar klieren omringen het: de klieren van Bartholin, aan beide zijden van de ingang, die bij opwinding enkele druppels glijmiddel afscheiden en soms verstopt kunnen raken (cyste, vaak goedaardig maar soms pijnlijk), en de klieren van Skene, bij de plasbuis, de bron van het vocht dat sommige vrouwen bij het orgasme waarnemen. De bevochtiging van de vagina zelf komt vooral van vochtafgifte door haar wand onder invloed van de bloedtoevoer: ze hangt af van opwinding, hormonen, hydratatie en bepaalde medicijnen, en een glijmiddel is nooit een teken van falen.
Het maagdenvlies, en wat het niet bewijst
Het maagdenvlies is een dun vlies, halvemaanvormig, ringvormig of met verschillende openingen, dat de ingang van de vagina omzoomt zonder haar af te sluiten — anders zou het menstruatiebloed niet naar buiten kunnen. Het is zeer variabel, soms nauwelijks zichtbaar, soms afwezig vanaf de geboorte, en wordt soepeler door de hormonen van de puberteit. Het kan bij een eerste keer scheuren of niet, met of zonder bloeding, en kan veranderen door sport, een tampon of een medisch onderzoek. Niets aan zijn uiterlijk zegt of een vrouw seks heeft gehad: de WHO en de VN vroegen in 2018 om het afschaffen van «maagdelijkheidstests», zonder wetenschappelijke waarde en in strijd met de rechten. Het heeft geen enkele bekende functie.
Wat verandert met de leeftijd
In de puberteit groeien de schaamlippen en de clitoris, verschijnt het haar, wordt de kleur donkerder. Na een zwangerschap blijven de grote schaamlippen en de ingang van de vagina soms wat slapper. Na de menopauze maakt de daling van de oestrogenen huid en slijmvliezen dunner, vermindert ze de bevochtiging en kan ze het vrijen pijnlijk maken: dat komt vaak voor, het wordt behandeld (glijmiddelen, vochtinbrengende middelen, plaatselijke oestrogenen), en men lijdt er niet in stilte onder.
Hygiëne, en wanneer een arts raadplegen
De vulva wast men met water, eventueel met een milde zeep, één keer per dag; de vagina wast men niet — ze reinigt zichzelf, en vaginale spoelingen verstoren haar flora en bevorderen infecties. Een consult is nodig bij aanhoudende jeuk of branderigheid, ongewone afscheiding, een pijnlijke zwelling, een wondje, een bloeding buiten de menstruatie, of pijn bij het vrijen. En een gynaecologisch onderzoek vraagt geen enkele bijzondere voorbereiding: geen ontharing en geen speciale wasbeurt.