Yardım istemek
Türkiye: 112, ALO 183 (Aile, Kadın, Çocuk ve Engelli Sosyal Destek Hattı, ücretsiz, 7/24), KADES uygulaması, Mor Çatı 0212 292 52 31, Çocuk Hakları Hattı. Zorla evlendirme Türk Ceza Kanunu'nda ayrı bir suç değildir; cebir ve tehdit (TCK 106-108), kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (TCK 109) ve on beş yaşını doldurmamış çocuğa karşı cinsel istismar (TCK 103) hükümleri uygulanır; Medeni Kanun'a göre 17 yaşını doldurmayanlar evlenemez, 16 yaşındakiler ancak hâkim kararıyla evlenebilir (md. 124). Almanya'daki Türkler için Hilfetelefon 116 016 (Türkçe hizmet verir), Papatya (Berlin); Hollanda'da Veilig Thuis 0800 2000; Fransa'da 3919. Evlendirilmekten korktuğunuz bir ülkeye gitmek zorundaysanız: güvendiğiniz birine haber verin, belgelerinizin kopyalarını bırakın, konsolosluğun numarasını not edin.
Zorla evlendirme nedir
Taraflardan en az birinin özgür ve tam bir rıza göstermediği evlilik: tehditle, şiddetle ya da duygusal şantajla zorlandığı için, çocuk olduğu için ya da reddetmenin gerçek bir yolu olmadığı için. Ailenin önerdiği ve tarafların hayır diyebildiği görücü usulü evlilikten ayrılır; sınır bazen incedir ve aile baskısı birini ötekine dönüştürebilir. Birleşmiş Milletler herhangi bir anda zorla evliliğin içinde yaşayan yaklaşık 22 milyon kişi sayıyor, üçte ikisi kadın; UNICEF ise bugün hayatta olan 640 milyon kadının 18 yaşından önce evlendirildiğini tahmin ediyor — her yıl on iki milyon daha. Salgın, savaşlar ve iklim, elde edilen gerilemeyi yavaşlattı.
Kız kaçırma: doğru mu?
Evet. Kırgızistan'da ala kaçuu («kap kaç») hâlâ uygulanıyor: bir adam arkadaşlarıyla genç bir kadını sokaktan kaçırıyor, ailesinin evine götürüyor; evin kadınları saatlerce, evliliği mühürleyen beyaz başörtüsünü kabul etmesi için baskı yapıyor; çoğu utançtan boyun eğiyor, çünkü geceyi dışarıda geçirmiş bir kız «lekelenmiş» sayılıyor. 1997'den beri yasa dışı, 2013'ten beri yedi ila on yıl hapisle cezalandırılıyor; ama her yıl yaklaşık 12 000 kadının kaçırıldığı, kırsalda her üç evlilikten birinin böyle kurulduğu ve birkaç yüz vakadan ancak birinin mahkemeye ulaştığı tahmin ediliyor. 2021'de Bişkek'te güpegündüz kaçırılıp iki gün sonra ölü bulunan Aizada Kanatbekova'nın öldürülmesi gösterilere ve yasanın sertleştirilmesine yol açtı. Uygulama Kazakistan'da, Kafkasya'da (Çeçenya, Dağıstan, Gürcistan ve Azerbaycan'ın kırsal bölgeleri), Etiyopya'da (telefa), Güney Afrika'nın bazı bölgelerinde (ukuthwala) ve Sahel'de de var. Türkiye'de «kız kaçırma» iki ayrı şeydir: ailelerin rızası olmadığı için sevgililerin birlikte kaçması — Anadolu'da hâlâ yaygın, çoğu zaman sonradan barışılan bir gelenek — ve gerçek anlamda kaçırma, yani TCK 109 kapsamında suç olan, kadının iradesi dışında alıkonması. 2023'te Yargıtay, «rızayla kaçmanın» 18 yaş altındaki bir kız için hukuken var olamayacağını bir kez daha vurguladı.
Çocuk yaşta evlilik
18 yaşından önce evlendirilen kız çocuklarının oranının en yüksek olduğu ülkeler Nijer (% 76), Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Mali, Bangladeş, Güney Sudan ve Mozambik. Yasa bazen çok erken evliliğe izin veriyor: Yemen'de ve 2019'a kadar Suudi Arabistan'da alt yaş sınırı yok, eski yasayla Sudan'da on, İran'da kızlar için on üç, Irak'ta Şii dinî nikâhlarını tanıyan 2025 kişisel statü reformundan beri dokuz yaş. Türkiye'de yasal yaş 17 (hâkim kararıyla 16) olmasına rağmen TÜİK'e göre 2023'te 16-17 yaşındaki 9 000'den fazla kız çocuğu resmî nikâhla evlendirildi; asıl sorun imam nikâhı: yalnızca dinî nikâhla kurulan, hiçbir kayda geçmeyen ve çocuk gelinlerin büyük çoğunluğunu barındıran birliktelikler. Kadın Dayanışma Vakfı ve UNICEF, her beş kadından birinin 18 yaşından önce evlendirildiğini tahmin ediyor; Güneydoğu'da berdel (iki ailenin kızlarını karşılıklı değiş tokuşu), başlık parası ve beşik kertmesi gelenekleri sürüyor. Anayasa Mahkemesi 2015'te, yalnızca dinî nikâh kıyan din görevlisini cezalandıran hükmü iptal etti; 2016'da, çocuk istismarcısının mağdurla evlenmesi hâlinde cezasının ertelenmesini öngören tasarı büyük protestolar üzerine geri çekildi. Suriyeli mülteci kızlar için risk en yüksek: kamp dışında yaşayan ailelerde erken «nikâh», hem yoksulluğun hem de «koruma» kaygısının sonucu.
«Tecavüzcünle evlen»
Yirmi kadar ülke, tecavüz failinin mağdurla evlenmesi hâlinde cezadan kurtulmasına izin veren yasaları koruyor: Rusya (mağdur reşit değilse, md. 134), Tayland, Venezuela, Kuveyt, Bahreyn, Irak (md. 398), Libya, Cezayir, Filipinler, Tacikistan, Sırbistan. Türkiye'nin de böyle bir hükmü vardı: eski Türk Ceza Kanunu'nun 434. maddesi, kaçırma ve ırza geçme suçlarında failin mağdurla evlenmesi hâlinde davanın ve cezanın ertelenmesini öngörüyordu; 2005'te yeni TCK ile kaldırıldı. Fas 2014'te, 16 yaşındaki Amina Filali'nin intiharından sonra kendi hükmünü kaldırdı; Ürdün, Tunus ve Lübnan 2017'de; Latin Amerika 1997-2012 arasında.
Dünyada hukuk ne diyor
- Uluslararası sözleşmeler. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 16. maddesi eşlerin «özgür ve tam rızasını» şart koşar; 1962 tarihli Evlenmeye Rıza Sözleşmesi, CEDAW (1979), köleliğe karşı 1956 Ek Sözleşmesi (kölelik benzeri uygulamalar arasında «kadının satılması»nı sayar) ve Türkiye'nin ilk imzacısı olduğu, 2021'de çekildiği İstanbul Sözleşmesi (2011, md. 37) devletleri cezalandırmakla yükümlü kılar.
- Avrupa. Almanya (2011, § 237 StGB), Belçika (2007), Hollanda (2013), Fransa (2013 ve 2024), Birleşik Krallık (2014, yedi yıla kadar), İspanya ve Portekiz (2015), İtalya (2019), İsviçre (2013) zorla evlendirmeyi ayrı suç sayar. Yurt dışında zorla kıyılan nikâh dönüşte iptal edilebilir ve kovuşturulabilir — Almanya'daki Türk kökenli aileleri ilgilendiren davaların çoğu bu hükümlere dayanıyor.
- Müslüman ülkeler. İslam hukuku kuramda kadının rızasını arar, ancak veli kurumu ve susmanın kabul sayılması bunu çoğu zaman boşaltır; Suudi Arabistan, İran ve Afganistan rızayı babaya bağlar.
- Güney Asya. Hindistan 1978'den beri 18 (erkekler için 21) yaşını şart koşar ama kız evliliklerinin dörtte biri daha erken; Bangladeş 2017'den beri «çocuğun yararına» istisnalara izin verir; Pakistan 16 (Sind'de ve 2025'ten beri İslamabad'da 18).
Zorla evlilikten çıkmak
Zorla kıyılan evlilik hemen her hukuk düzeninde geçersizdir ya da iptal edilebilir: Türk Medeni Kanunu'nun 151. maddesi, korkutma altında evlenen eşe, korkunun ortadan kalkmasından itibaren altı ay içinde iptal davası açma hakkı tanır; 6284 sayılı Kanun, tehdit altındaki kadın için koruma ve uzaklaştırma kararı, sığınma evi ve geçici maddi yardım sağlar. Dernekler, şikâyete zorlamadan eşlik eder: Mor Çatı, Kadın Dayanışma Vakfı, KAMER (Diyarbakır), KADEM, Uçan Süpürge, Türkiye Kadın Dernekleri Federasyonu; barolar her ilde ücretsiz hukuki destek verir; yurt dışında yaşayanlar için Almanya'da Papatya ve Terre des Femmes, Fransa'da ELELE ve Voix de Femmes, Hollanda'da Kezban. Çocukları korumak, tecavüzün cezasızlığı ve bugün kölelik sayfaları bu sayfayı tamamlar; Rıza bölümündeki ülke kartları her devletin yaşını ve yasasını verir.