Ülkelere göre tecavüz ve cezasızlık

«Tecavüz kültürü» derken neden söz ediyoruz

1970'lerin Amerikan feminizminde doğan deyim, tecavüzü katlanılır kılan inançlar bütününü anlatır: mağdurun giysisiyle, içkisiyle ya da bulunduğu yerle «bunu aradığı»; hayırın evet anlamına gelebileceği; kocanın hakları olduğu; ailenin namusunun kadının sözünden daha değerli olduğu. Belirli ülkelerin özelliği değil, bir derecelenme: 2016'da Avrupalıların % 27'si rıza dışı cinsel ilişkinin bazı durumlarda haklı görülebileceğini düşünüyordu (Eurobarometre); Romanya, Macaristan ve Bulgaristan'da bu oran % 40-55'e çıkıyordu. Türkiye'de KONDA'nın ve Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu'nun araştırmaları, «kadının kıyafeti tahrik eder» ve «namus için şiddet meşrudur» yargılarının hâlâ geniş kesimlerce paylaşıldığını gösteriyor. Aşağıda, yasanın kendisinin ya da uygulamasının cezasızlığı örgütlediği ülkeler anlatılıyor.

Kocanın karısına tecavüzünün suç olmadığı yerler

Otuzdan fazla ülke evlilik içi tecavüzü tanımıyor. Hindistan, eş 18 yaşından büyükse bunu tecavüz suçunun dışında tutuyor (2024 tarihli yeni ceza kanununun 63. maddesindeki, 1860 sömürge kanunundan devralınan 2 numaralı istisna); Yüksek Mahkeme yıllardır kararı erteliyor. Arap Birliği'nin hiçbir devleti cezalandırmıyor (Equality Now, 2025): Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Fas, Cezayir, Lübnan, Ürdün'de «evlilik görevi» varsayılıyor. İran, Afganistan, uygulamada Pakistan, Bangladeş (eş 13 yaşından büyükse), Sri Lanka, Malezya, Nijerya (kuzey), Etiyopya, Bahamalar, Haiti de öyle. Türkiye evlilik içi tecavüzü 2005'te yeni TCK ile açıkça suç saydı (md. 102/2: eşe karşı işlenmesi hâlinde soruşturma şikâyete bağlıdır) — o tarihe kadar Yargıtay, «karının cinsel ilişkiden kaçınma hakkı olmadığı» görüşündeydi. Azerbaycan ve Orta Asya cumhuriyetlerinde kâğıt üzerinde suç, uygulamada neredeyse hiç kovuşturulmuyor.

Tecavüzcünün mağdurla evlenebildiği yerler

Yirmi kadar ceza kanunu, fail mağdurla evlenirse davayı ya da cezayı düşürüyor: Rusya, Tayland, Venezuela, Kuveyt, Bahreyn, Irak, Libya, Cezayir, Filipinler, Tacikistan, Sırbistan. Türkiye kendi hükmünü 2005'te kaldırdı ve 2016'da geri getirme girişimi protestolarla durduruldu. Zorla evlendirme sayfası, Mağrip'in, Orta Doğu'nun ve Latin Amerika'nın bu yasaları nasıl birer birer kaldırdığını anlatıyor.

Mağdurun sanık hâline geldiği yerler

Evlilik dışı ilişkiyi cezalandıran ülkelerde (zina), tecavüzü kanıtlayamadan şikâyet eden kadın — klasik hukukta dört erkek tanık gerekir — fiilen bir suçu itiraf etmiş olur. Pakistan'da 1979 tarihli Hudud kararnameleri, 2006 reformuna kadar binlerce mağduru hapse gönderdi; Sudan, Afganistan, İran, Suudi Arabistan, kuzey Nijerya ve Maldivler'de mağdur hâlâ «zina» gerekçesiyle kırbaç ya da hapis riski taşıyor; Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar'da tecavüz şikâyetinde bulunan yabancı kadınlar yakın zamana kadar evlilik dışı ilişkiden gözaltına alındı. Fas ve Tunus'ta tecavüz sonucu hamile kalan bekâr kadın yargılanabiliyor. Türkiye zinayı 1996 (erkek) ve 1998'de (kadın) Anayasa Mahkemesi kararlarıyla suç olmaktan çıkardı; 2004'te yeniden suç sayma girişimi AB baskısıyla geri çekildi.

Fiilî cezasızlık

• Güney Afrika. 2023-24'te 42 569 tecavüz şikâyeti, dünyanın en yüksek oranlarından biri, ve % 10'un altında mahkûmiyet.
• Hindistan. 2022'de kayıtlı 31 516 tecavüz (NCRB), her 17 dakikada bir, 1,4 milyar nüfusa: şikâyet istisna. Nirbhaya davası (Delhi, 2012) yasayı değiştirdi, rakamları değil.
• Latin Amerika. Meksika'da cinsel suçların % 93'ünden fazlası bildirilmiyor; Kolombiya, Guatemala ve Honduras'ta cezasızlık % 90'ın üstünde.
• Batı Avrupa ve ABD. En gelişmiş yargı sistemi bile kurtulamıyor: İngiltere'de şikâyet edilen tecavüzlerin % 2-3'ü mahkûmiyetle sonuçlanıyor; Fransa'da tahminî tecavüzlerin % 0,6'sı; ABD'de 1 000 cinsel saldırıdan 25'inde fail hapse giriyor (RAINN).
• Türkiye. Adalet Bakanlığı istatistiklerine göre cinsel saldırı (TCK 102) suçundan yılda 20 000'i aşkın dava açılıyor ve bunların yarıdan azı mahkûmiyetle bitiyor; 2014 tarihli KSGM araştırması, cinsel şiddete uğrayan kadınların yalnızca % 11'inin herhangi bir kuruma başvurduğunu ortaya koydu. «Haksız tahrik» ve «iyi hâl» indirimleri, kravat takıp pişmanlık gösteren sanıkların cezalarının düşürülmesi, kadın örgütlerinin yıllardır eleştirdiği bir uygulama; 2022'de «iyi hâl» indirimi cinsel suçlarda sınırlandırıldı. Çocuk istismarında ise dosya sayısı yılda 20 000'i geçiyor (Adalet Bakanlığı, 2023).

Savaş silahı olarak tecavüz

Bosna (20 000-50 000 kadın, 1992-95 — Boşnak kadınlarına yönelik sistematik tecavüzler, Foça davasıyla ilk kez insanlığa karşı suç olarak yargılandı), Ruanda (yüz günde 250 000-500 000, 1994), Doğu Kongo, Darfur, IŞİD'in köle yaptığı Ezidi kadınlar (bkz. bugün kölelik), Tigray, 2022'den beri Ukrayna, 2023'ten beri Sudan; Suriye iç savaşında rejim hapishanelerinde ve IŞİD bölgelerinde belgelenen tecavüzler. Ruanda ve eski Yugoslavya uluslararası mahkemeleri 1998 ve 2001'de tecavüzü savaş suçu, insanlığa karşı suç ve soykırım unsuru olarak tanıdı; Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü'nden beri (md. 7 ve 8) kovuşturuyor. Cezasızlık neredeyse tam: yüz binlerce mağdura karşılık mahkûmiyetler onlarla sayılıyor.

Değişen ülkeler

Haritanın öteki yarısı hareket ediyor. 2018'den beri yirmi kadar ülke tecavüzü şiddetle değil rızanın yokluğuyla tanımladı: İsveç (2018), Yunanistan, Danimarka (2020), İspanya (2022), Belçika (2022), Hollanda (2024), İsviçre (2024), Polonya ve Fransa (2025). Türkiye 2005 TCK'sıyla cinsel suçları «genel ahlâka karşı suçlar» bölümünden çıkarıp «kişilere karşı suçlar» arasına aldı, evlilik içi tecavüzü ve «tecavüzcüyle evliliği» kaldırdı, 2014'te cezaları ağırlaştırdı; ancak rıza esaslı bir tanım henüz yok ve İstanbul Sözleşmesi'nden 2021'de çekilme, kadın örgütlerine göre geri bir adım. Rıza bölümündeki ülke kartları her devletin tam yasasını ve yardım numaralarını verir.