Po napaści
Jak najszybciej do szpitala, najlepiej bez mycia się: pomoc medyczna, zapobieganie ciąży i zakażeniom (profilaktyka HIV musi się zacząć w ciągu 72 godzin) i zabezpieczenie dowodów, nawet jeśli decyzja o zgłoszeniu jeszcze nie zapadła. Polska: 112, Centrum Praw Kobiet 800 107 777, Feminoteka 888 88 33 88, Niebieska Linia 800 120 002; od 2014 roku gwałt jest ścigany z urzędu, a ofiara przestępstwa seksualnego jest co do zasady przesłuchiwana tylko raz, przez sąd, w przyjaznym pokoju (art. 185c k.p.k.). Przedawnienie liczy się w kilkunastu latach, a jeśli ofiara była małoletnia — nie wcześniej niż do jej 40. urodzin.
O czym mówimy, mówiąc o «kulturze gwałtu»
Wyrażenie, zrodzone w amerykańskim feminizmie lat siedemdziesiątych, oznacza zbiór przekonań, które czynią gwałt znośnym: że ofiara «sama się prosiła» ubiorem, alkoholem czy obecnością w pewnym miejscu; że nie może znaczyć tak; że mąż ma prawa; że honor rodziny jest ważniejszy niż słowo kobiety. To nie cecha niektórych krajów, lecz gradient: w 2016 roku 27 % Europejczyków uważało, że stosunek seksualny bez zgody może być w pewnych okolicznościach usprawiedliwiony (Eurobarometr), z rekordami sięgającymi połowy badanych w Rumunii, na Węgrzech i w Bułgarii, a najniższymi wynikami w Szwecji i Hiszpanii. To, co następuje, opisuje kraje, w których samo prawo albo jego stosowanie organizuje bezkarność.
Gdzie gwałt na żonie nie jest przestępstwem
Ponad trzydzieści krajów nie uznaje gwałtu małżeńskiego. Indie wyraźnie wyłączają go z przestępstwa gwałtu (wyjątek 2 do art. 63 nowego kodeksu karnego z 2024 roku, odziedziczony po kodeksie kolonialnym z 1860), gdy żona ma ponad 18 lat; Sąd Najwyższy od lat odkłada decyzję. Żadne państwo Ligi Arabskiej go nie karze (Equality Now, 2025): w Egipcie, Arabii Saudyjskiej, Emiratach, Kuwejcie, Maroku, Algierii, Libanie, Jordanii obowiązek małżeński jest domniemany. Nie karzą go też Iran, Afganistan, w praktyce Pakistan, Bangladesz (gdy żona ma ponad 13 lat), Sri Lanka, Malezja, Nigeria (północ), Etiopia, Bahamy, Haiti. W Polsce gwałt małżeński jest przestępstwem od zawsze w literze art. 197 — kodeks karny nigdy nie wyłączał małżonka — ale do 2014 roku ściganie na wniosek sprawiało, że sprawy niemal nie trafiały do sądu. W Rosji i na Białorusi gwałt małżeński formalnie jest karalny, lecz w praktyce prawie nieścigany; Rosja w 2017 roku zdepenalizowała pierwszą przemoc domową bez obrażeń.
Gdzie gwałciciel może poślubić ofiarę
Około dwudziestu kodeksów karnych umarza postępowanie albo karę, jeśli sprawca poślubi ofiarę: Rosja, Tajlandia, Wenezuela, Kuwejt, Bahrajn, Irak, Libia, Algieria, Filipiny, Tadżykistan, Serbia. Strona o małżeństwie przymusowym opowiada, jak Maghreb, Bliski Wschód i Ameryka Łacińska znosiły je jedno po drugim.
Gdzie ofiara kończy jako oskarżona
W krajach karzących stosunki pozamałżeńskie (zina) kobieta, która zgłasza gwałt, nie mogąc go udowodnić — w prawie klasycznym potrzeba czterech męskich świadków — w istocie przyznaje się do przestępstwa. W Pakistanie ordonanse Hudood z 1979 roku posłały do więzienia tysiące ofiar aż do reformy z 2006 roku; w Sudanie, Afganistanie, Iranie, Arabii Saudyjskiej, północnej Nigerii, na Malediwach ofiara wciąż ryzykuje chłostę lub więzienie za «cudzołóstwo»; w Emiratach i Katarze cudzoziemki zgłaszające gwałt były do niedawna zatrzymywane za stosunki pozamałżeńskie. W Maroku i Tunezji niezamężna kobieta, która zaszła w ciążę w wyniku gwałtu, może być ścigana.
Bezkarność w praktyce
- Republika Południowej Afryki. 42 569 zgłoszonych gwałtów w latach 2023-24, jeden z najwyższych wskaźników na świecie, i mniej niż 10 % skazań.
- Indie. 31 516 zarejestrowanych gwałtów w 2022 roku (NCRB), jeden co 17 minut, na 1,4 miliarda mieszkańców: zgłoszenie jest wyjątkiem. Sprawa Nirbhayi (Delhi, 2012) zmieniła prawo, nie liczby.
- Ameryka Łacińska. W Meksyku ponad 93 % przestępstw seksualnych nie jest zgłaszanych, a znikoma część zgłoszonych kończy się wyrokiem; Kolumbia, Gwatemala i Honduras przekraczają 90 % bezkarności.
- Europa Zachodnia i Stany Zjednoczone. Nawet najbardziej rozwinięty system sądowy nie jest wolny od problemu: w Anglii skazanie zapada w 2-3 % zgłoszonych gwałtów; we Francji 0,6 % szacowanych gwałtów kończy się wyrokiem; w USA na 1 000 napaści seksualnych 25 sprawców trafia do więzienia (RAINN).
- Polska. Policja rejestruje rocznie około 1 500-2 000 zgłoszonych gwałtów (art. 197), podczas gdy według badania Fundacji STER z 2016 roku gwałtu doświadczyła ponad jedna piąta Polek, a zgłasza go co najwyżej kilka procent; duża część postępowań jest umarzana, a wyroki w zawieszeniu były do niedawna częste. Nowelizacja z 2023 roku zaostrzyła kary, a nowa definicja gwałtu oparta na braku zgody («tylko tak znaczy tak») weszła w życie 13 lutego 2025 roku.
Gwałt jako broń wojenna
Bośnia (20 000-50 000 kobiet, 1992-95), Rwanda (250 000-500 000 w sto dni, 1994), wschodnie Kongo, Darfur, jazydki wzięte w niewolę przez Państwo Islamskie (zob. niewolnictwo dzisiaj), Tigraj, Ukraina od 2022 roku — prokuratura ukraińska udokumentowała setki przypadków gwałtów dokonanych przez żołnierzy rosyjskich w Buczy, Chersoniu i na okupowanych terenach, a Międzynarodowy Trybunał Karny prowadzi śledztwo — Sudan od 2023 roku. W pamięci polskiej: masowe gwałty Armii Czerwonej w 1945 roku na Śląsku, Pomorzu i w Prusach Wschodnich, także na Polkach, przez dziesięciolecia temat zakazany. Trybunały międzynarodowe dla Rwandy i byłej Jugosławii uznały w 1998 i 2001 roku gwałt za zbrodnię wojenną, zbrodnię przeciwko ludzkości i element genocydu, a Międzynarodowy Trybunał Karny ściga go od Statutu rzymskiego (art. 7 i 8). Bezkarność pozostaje niemal całkowita: skazania liczy się w dziesiątkach na setki tysięcy ofiar.
Kraje, które się zmieniły
Druga połowa mapy jest w ruchu. Od 2018 roku około dwudziestu krajów zdefiniowało gwałt przez brak zgody, a nie przez przemoc: Szwecja (2018), Grecja, Dania (2020), Hiszpania (2022), Belgia (2022), Holandia (2024), Szwajcaria (2024), Polska (2025), Francja (2025). W Polsce reforma z 2025 roku dodała do art. 197 nowy typ: doprowadzenie do obcowania płciowego «bez wyrażenia przez tę osobę zgody» — bez konieczności udowadniania przemocy, groźby czy podstępu. Karty krajów w dziale Zgoda podają dokładne prawo i numery pomocowe każdego państwa.