Szukać pomocy
Polska: 112, Niebieska Linia 800 120 002 (bezpłatna, całodobowa), Centrum Praw Kobiet 800 107 777, Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111. Polski kodeks karny nie zna osobnego przestępstwa małżeństwa przymusowego: stosuje się art. 191 (zmuszanie groźbą lub przemocą, do 3 lat), art. 189a (handel ludźmi, gdy celem jest wykorzystanie), art. 207 (znęcanie się) i art. 200 (obcowanie z małoletnim poniżej 15 lat). Jeśli musisz wyjechać do kraju, w którym obawiasz się ślubu: uprzedź kogoś zaufanego, zostaw kopie dokumentów i zapisz numer ambasady. W Wielkiej Brytanii: Forced Marriage Unit 020 7008 0151, w Niemczech Hilfetelefon 116 016.
Czym jest małżeństwo przymusowe
Małżeństwo, w którym przynajmniej jedno z dwojga nie wyraziło wolnej i pełnej zgody: bo zmuszono je groźbą, przemocą lub szantażem emocjonalnym, bo jest dzieckiem, albo bo nie miało żadnej realnej możliwości odmowy. Różni się od małżeństwa aranżowanego, w którym rodzina proponuje, a narzeczeni mogą powiedzieć nie; granica bywa cienka, a presja rodziny może zmienić jedno w drugie. ONZ liczy około 22 milionów osób żyjących w danym momencie w małżeństwie przymusowym, w dwóch trzecich kobiet, a UNICEF szacuje, że 640 milionów żyjących dziś kobiet wyszło za mąż przed osiemnastymi urodzinami — dwanaście milionów więcej każdego roku. Pandemia, wojny i klimat zahamowały osiągnięty wcześniej spadek.
Porwanie panny młodej: czy to prawda?
Tak. W Kirgistanie ała kaczuu («chwyć i uciekaj») wciąż się praktykuje: mężczyzna z kolegami porywa młodą kobietę z ulicy, zawozi do domu swojej rodziny, gdzie kobiety z domu przez wiele godzin naciskają, by przyjęła białą chustę przypieczętowującą małżeństwo; wiele ustępuje ze wstydu, bo dziewczyna, która spędziła noc poza domem, uchodzi za «zhańbioną». Jest to nielegalne od 1997 roku i karane od 2013 roku siedmioma do dziesięciu lat więzienia, ale szacuje się, że około 12 000 kobiet rocznie jest porywanych, co trzecie małżeństwo na wsi, a tylko jedna sprawa na kilkaset trafia do sądu. Zabójstwo Aizady Kanatbekowej w 2021 roku, porwanej w biały dzień w Biszkeku i znalezionej martwej dwa dni później, wywołało demonstracje i zaostrzenie prawa. Praktyka istnieje też w Kazachstanie, na Kaukazie (Czeczenia, Dagestan, wiejskie rejony Gruzji i Azerbejdżanu), w Etiopii (telefa), w części Republiki Południowej Afryki (ukuthwala) i Sahelu. Udawane «porwanie» panny młodej ze staropolskich i wiejskich obrzędów weselnych to co innego: rytuał umówiony przez obie rodziny.
Małżeństwa dzieci
Kraje o najwyższym odsetku dziewcząt wydawanych za mąż przed 18. rokiem życia to Niger (76 %), Republika Środkowoafrykańska, Czad, Mali, Bangladesz, Sudan Południowy i Mozambik. Prawo pozwala niekiedy na bardzo wczesny ślub: brak dolnej granicy wieku w Jemenie i do 2019 roku w Arabii Saudyjskiej, dziesięć lat w Sudanie pod dawnym prawem, trzynaście w Iranie dla dziewczynek, dziewięć w Iraku od reformy prawa o statusie osobowym z 2025 roku, uznającej szyickie śluby religijne. W Polsce kobieta może wyjść za mąż od 18 lat, a za zgodą sądu rodzinnego od 16 (art. 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego); mężczyzna wyłącznie od 18. Przypadki wymuszonych ślubów dotyczą w Polsce głównie społeczności romskiej, gdzie nieformalne «śluby» nastolatek wciąż się zdarzają, oraz — częściej — Polek mieszkających w Wielkiej Brytanii i Niemczech, których Forced Marriage Unit i policja odnotowują rocznie po kilka przypadków w rodzinach mieszanych. W Ukrainie i Mołdawii wojna i bieda zwiększyły liczbę wczesnych małżeństw wśród uchodźczyń, także w społeczności romskiej.
«Wyjdź za swojego gwałciciela»
Około dwudziestu państw utrzymuje przepisy pozwalające sprawcy gwałtu uniknąć kary, jeśli poślubi ofiarę: Rosja (art. 134 kodeksu karnego, gdy ofiara jest małoletnia — sprawca zwolniony z kary, jeśli zawrze z nią małżeństwo), Tajlandia, Wenezuela, Kuwejt, Bahrajn, Irak (art. 398), Libia, Algieria, Filipiny, Tadżykistan, Serbia. Polska takiego przepisu nie ma, ale do 2014 roku gwałt był ścigany wyłącznie na wniosek ofiary — co w praktyce pozwalało rodzinom «załatwić sprawę» ślubem; od 27 stycznia 2014 roku ściganie następuje z urzędu. Maroko zniosło swój przepis w 2014 roku po samobójstwie szesnastoletniej Aminy Filali; Jordania, Tunezja i Liban w 2017; Ameryka Łacińska w latach 1997-2012.
Co mówi prawo na świecie
- Konwencje międzynarodowe. Artykuł 16 Powszechnej Deklaracji wymaga «swobodnie wyrażonej pełnej zgody» przyszłych małżonków; konwencja z 1962 roku o zgodzie na zawarcie małżeństwa, CEDAW (1979), konwencja uzupełniająca z 1956 roku w sprawie zniesienia niewolnictwa (wymieniająca małżeństwo służebne) i Konwencja stambulska (2011, art. 37, ratyfikowana przez Polskę w 2015 roku) zobowiązują państwa do karania.
- Europa. Osobne przestępstwo w Niemczech (2011, § 237 StGB), Belgii (2007), Holandii (2013), Francji (2013 i 2024), Wielkiej Brytanii (2014, do siedmiu lat), Hiszpanii i Portugalii (2015), Włoszech (2019). Małżeństwo wymuszone za granicą można po powrocie unieważnić i ścigać.
- Kraje muzułmańskie. Prawo islamskie w teorii wymaga zgody kobiety, ale instytucja walego (opiekuna małżeńskiego) i milczenie interpretowane jako przyjęcie często ją unieważniają; Arabia Saudyjska, Iran i Afganistan uzależniają ją od ojca.
- Azja Południowa. Indie ustalają 18 lat (21 dla mężczyzn) od 1978 roku, ale co czwarte małżeństwo dziewcząt jest wcześniejsze; Bangladesz od 2017 roku dopuszcza wyjątki «w interesie małoletniej»; Pakistan 16 (18 w Sindzie i od 2025 roku w Islamabadzie).
Wyjść z małżeństwa przymusowego
Małżeństwo przymusowe jest nieważne lub unieważnialne w niemal wszystkich systemach prawnych: w Polsce art. 15¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala je unieważnić z powodu oświadczenia złożonego pod wpływem bezprawnej groźby, w ciągu sześciu miesięcy od ustania obawy. Organizacje pomagają, nie zmuszając do zgłoszenia: Centrum Praw Kobiet, Feminoteka (888 88 33 88), Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, Niebieska Linia, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej (dla cudzoziemek), a dla Polek za granicą Forced Marriage Unit (Wielka Brytania), Terre des Femmes i Papatya (Niemcy). Strony o ochronie dzieci, o bezkarności gwałtu i o niewolnictwie dzisiaj uzupełniają tę stronę; karty krajów w dziale Zgoda podają wiek i prawo każdego państwa.