Bugün kölelik: hâlâ nerede var, ve tarihi

Neden söz ediyoruz

Kölelik 19. yüzyılın ilgalarıyla yok olmadı; biçim değiştirdi. Uluslararası hukuk bugün birkaç türünü ayırıyor: dar anlamda kölelik (bir insan üzerinde mülkiyet yetkilerini kullanmak), kulluk, zorla çalıştırma, borç köleliği, kul evliliği — reddetme hakkı olmadan «verilen», kocası ölünce miras kalan ya da satılan kadın — ve geri kalan her şeyi besleyen ticaret olan insan ticareti. Uluslararası Çalışma Örgütü, Walk Free ve IOM 2022'de, 2021'in herhangi bir gününde 49,6 milyon insanın modern kölelik içinde yaşadığını hesapladı: 27,6 milyonu zorla çalıştırılıyor (6,3 milyonu zorla ticari cinsel sömürüde, beşte dördü kadın ve kız çocuğu) ve 22 milyonu zorla evlendirilmiş. Mağdurların dörtte biri çocuk. 2016'ya göre on milyon fazla.

Bu sayfa Rıza bölümünde, çünkü konu tam olarak bu: kölelik, rızanın — beden, emek, evlilik, hareket üzerindeki rızanın — tümüyle yok sayılmasıdır. Şiddeti ayrıntılandırmadan olguları anlatır; zorla evlendirme ve tecavüzün cezasızlığı sayfaları onu tamamlar.

Ezidiler ve IŞİD: örgütlü cinsel kölelik

3 Ağustos 2014'te IŞİD, Kuzey Irak'ta Kürtçe konuşan dinî azınlık Ezidilerin yurdu Şengal'e (Sincar) saldırdı; örgüt onları «şeytana tapanlar» sayıyordu. Erkekler ve ergenlik çağındaki oğlanlar binlercesiyle kurşuna dizildi; kadınlar ve çocuklar — Yazda örgütüne göre yaklaşık 6 400 kişi — götürüldü, yaşa ve «değere» göre ayrıldı, kayda geçirildi ve Musul, Telafer ve Rakka'daki savaşçılara pazarlarda ya da mesajlaşma uygulamalarında dolaşan fiyat listeleriyle köle (sebaya) olarak satıldı; listelerde dokuz yaşındaki kızlar vardı. IŞİD bunu gizlemedi: dergisi Dabık ve «fetva dairesi»nin broşürü (Ekim 2014) «kâfirlerin» köleleştirilmesini meşrulaştırıyor, satış ve «sahiplik» kurallarını koyuyordu. Kadınlar defalarca satıldı, tecavüze uğradı, zorla din değiştirtildi, çocuklarından ayrıldı; kaçanlar cezalandırıldı.

On yıl sonra yaklaşık 3 500 kişi kurtarıldı ya da fidyeyle geri alındı; 2 600'den fazlası hâlâ kayıp, aralarında Suriye'de, Türkiye'de ya da kamplarda tutulan kadınlar olduğu düşünülüyor. Birleşmiş Milletler (Suriye Soruşturma Komisyonu, 2016) olayları soykırım olarak niteledi; BM soruşturma ekibi UNITAD delilleri topladı. Adalet, özellikle Avrupa'da işlemeye başladı: Kasım 2021'de Frankfurt mahkemesi, annesiyle birlikte satın aldığı beş yaşındaki Ezidi kızı susuzluktan ölüme terk eden Taha el-Cumeyli'yi, bir IŞİD üyesi hakkında dünyada ilk kez soykırımdan ömür boyu hapse mahkûm etti; karısı Jennifer W. Münih'te mahkûm edildi; Hollanda, İsveç ve Fransa'da başka davalar görüldü. Irak 2021'de Ezidi Hayatta Kalanlar Yasası'nı çıkardı (tazminat, toprak, tedavi). 21 yaşında kaçırılıp üç ay sonra kaçan Nadia Murad, 2018'de Denis Mukwege ile Nobel Barış Ödülü'nü aldı; kurduğu Nadia's Initiative, Yazda ve Free Yezidi Foundation ile birlikte kayıpları aramayı ve hayatta kalanlara bakmayı sürdürüyor. Saldırının ardından on binlerce Ezidi Türkiye'ye sığındı: Batman, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Şırnak'ta kamplar kuruldu; çoğu sonradan Avrupa'ya, özellikle 1 100 kadın ve çocuğu özel bir programla kabul eden Almanya'nın Baden-Württemberg eyaletine geçti. Türkiye'nin kendi Ezidi topluluğu — Batman Beşiri ve Mardin'de birkaç yüz kişi — 1980-90'larda büyük ölçüde Almanya'ya göç etmişti.

Boko Haram ve öteki tutsaklıklar

Nijerya'da Boko Haram 14 Nisan 2014'te Chibok'ta 276 kız öğrenciyi kaçırdı: savaşçılarla zorla evlendirildiler, din değiştirtildi, hizmetçi ve anne olarak kullanıldılar; yüz kadarı hiç dönmedi ve ülkenin kuzeydoğusunda ve Kamerun'da binlerce kadın ve kız aynı kaderi çok daha az ilgiyle yaşadı. Somali'de Eş-Şebab, Sudan'da silahlı gruplar (Darfur'da 2000'lerin kaçırma ve cinsel kölelik uygulamaları 2023 savaşıyla geri döndü; Hızlı Destek Kuvvetleri kadın «pazarları» kurmakla suçlanıyor), Uganda ve Kongo'da Tanrı'nın Direniş Ordusu, Sahel'deki gruplar: devletin çöktüğü her yerde kadınların ganimet olarak kaçırılması yeniden ortaya çıkıyor.

Soydan geçen kölelik: Moritanya, Nijer, Mali

Moritanya, köleliği kaldıran son ülke oldu — 1981'de, hiçbir yaptırım öngörmeden. Suç sayılması 2007'yi, insanlığa karşı suç ilan edilip özel mahkemeler kurulması 2015'i buldu. Yine de Arap-Berberi efendilerin siyah kölelerinin torunları Haratinlerin bir bölümü tam bağımlılık içinde: ücretsiz çobanlar ve hizmetçiler, efendinin emrindeki kadınlar, aileye «ait» çocuklar, kimliksiz. Global Slavery Index ülkede 149 000 kişinin modern kölelik içinde yaşadığını tahmin ediyor (binde 32, dünyanın en yüksek oranlarından biri); Biram Dah Abeid gibi eylemciler ve SOS Esclaves derneği defalarca hapse atıldı. Nijer'de wahaya — dört yasal karısı olan bir adama cariye ve hizmetçi olarak satılan köle kökenli kız, «beşinci eş» — uygulaması, on iki yaşında satılan Hadijatou Mani davasında 2008'de ECOWAS Adalet Divanı'nca mahkûm edildi. Mali'de köle torunları hâlâ dışlanıyor ve Kayes bölgesinde statülerini reddettiklerinde ölümcül şiddete uğruyor; ülkede soydan köleliği cezalandıran yasa hâlâ yok.

Libya, Körfez, Kuzey Kore, Asya: öteki yüzler

• Libya. Kasım 2017'de CNN, Trablus yakınında Sahra altı göçmenlerin açık artırmayla satıldığı görüntüleri yayınladı: bir adam «400 dinar». Avrupa yolunda sıkışan göçmenler resmî merkezlerde ya da milis depolarında tutuluyor, fidye için işkence görüyor, zorla çalıştırılmak üzere satılıyor; kadınlar sistematik biçimde cinsel sömürüye uğruyor.
• Körfez ülkeleri. Kefalet sistemi yabancı işçiyi, pasaportunu ve oturma hakkını elinde tutan işverene bağlıyor; Filipinler, Etiyopya ya da Bangladeş'ten gelen milyonlarca ev işçisi için bu çoğu zaman kapatılma, ödenmeyen maaş ve şiddet demek. Katar 2020'de Dünya Kupası baskısıyla reform yaptı; Suudi Arabistan, Kuveyt ve Lübnan çok daha az.
• Kuzey Kore. Dünyanın en yüksek oranı: her on kişiden biri (2,7 milyon) devlet eliyle zorla çalıştırılıyor; Çin'e kaçan kadınlar eş olarak satılıyor.
• Çin. Uygurların ve Sincan'daki öteki azınlıkların zorla çalıştırılması 2022'de BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nce belgelendi; Türkiye'deki Uygur diasporası bu konuda en etkin topluluklardan biri.
• Güney Asya. Borç köleliği — hiç ödenip bitmeyen birkaç yüz avroluk avans — Hindistan, Pakistan ve Nepal'de milyonlarca aileyi tuğla fırınlarına ve atölyelere zincirliyor; Hindistan tek başına 11 milyon modern köle sayıyor.

Ve bizde: insan ticareti ve göçmen emeği

İnsan ticareti, köleliğin Avrupa'da ve Türkiye'de var olan biçimi. Göç İdaresi Başkanlığı Türkiye'de her yıl 200 ila 300 insan ticareti mağdurunu resmen tespit ediyor — çoğu Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Suriye, Afganistan, Fas ve Ukrayna'dan cinsel sömürüye ya da ev işlerine zorlanan kadınlar; erkekler ve çocuklar ise inşaatta, tarımda ve dilencilikte —; gerçek sayının bunun çok üstünde olduğu kabul ediliyor. Yaklaşık dört milyon Suriyelinin yaşadığı ülkede, kayıt dışı çalışan Suriyeli işçiler — tekstil atölyelerinde, tarlalarda, inşaatlarda, bazen 12-13 yaşındaki çocuklar — asgari ücretin altında, sigortasız ve pasaportsuz çalışıyor; bu, Uluslararası Çalışma Örgütü'nün tanımıyla çoğu zaman zorla çalıştırmanın eşiğinde. Türk Ceza Kanunu'nun 80. maddesi insan ticaretini sekiz ila on iki yıl hapisle cezalandırıyor; Türkiye Palermo Protokolü'ne 2003'te, Avrupa Konseyi İnsan Ticaretiyle Mücadele Sözleşmesi'ne 2016'da taraf oldu; mağdurlara altı aya kadar «düşünme süresi» ve insani ikamet izni tanınıyor, Ankara ve Kırıkkale'de sığınma evleri var. Tarihî olarak Türkiye, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonraki «Nataşa» yıllarında (1990'lar) Doğu Avrupa'dan getirilen kadınların cinsel sömürüsünün merkezlerinden biriydi. Fuhuş sayfası bir mağduru nasıl tanıyacağınızı ve kimi arayacağınızı anlatır.

Biraz tarih: iki bin yıl kölelik, iki yüzyıl ilga

Kölelik hemen her toplumda vardı. Atina'da her üç kişiden biri köleydi; Roma milyonlarcasını saydı — savaşta alınmış, satın alınmış ya da köle anneden doğmuş. Batı dillerindeki «köle» sözcüğü (slave, esclave) 9. yüzyılda satılan Doğu Avrupalı tutsaklardan, Slavlardan gelir; Türkçe «köle» ise eski Türkçe kül/kul kökünden. İslam dünyası on üç yüzyıl boyunca Sahra, Kızıldeniz ve Hint Okyanusu ticaret yollarını işletti — tahminlere göre Afrika'dan 12 ila 17 milyon insan götürüldü. Osmanlı İmparatorluğu bu dünyanın parçasıydı: devşirme sistemiyle Balkan Hristiyanlarının çocuklarından yeniçeri ve vezir yetiştirildi; Kırım Hanlığı'nın akınlarıyla Polonya, Ukrayna ve Rusya'dan 15.-18. yüzyıllar arasında bir ila iki milyon insan Kefe pazarından İstanbul'a satıldı; Kafkasya'dan Çerkes kızları ve Afrika'dan siyah köleler haremlere, konaklara ve hizmete alındı; hadım ağaları saray hiyerarşisinde yükseldi. Osmanlı köleliği Atlantik plantasyon köleliğinden farklıydı — ev içi, askerî ve cinsel; azat etme yaygın, köle çocuğu hür — ama kölelikti. Afrika köle ticareti 1857'de İngiltere'nin baskısıyla yasaklandı (Hicaz hariç), Çerkes ticareti 1909'da, tüm kölelik ise fiilen ancak Cumhuriyet'in 1924 Anayasası ve 1926 Medeni Kanunu'yla sona erdi; Türkiye 1926 Cenevre Kölelik Sözleşmesi'ni 1933'te onayladı. Son Osmanlı köleleri — çoğu saray ve konak hizmetindeki Afrikalı kadınlar — 1930'larda hâlâ hayattaydı; Afro-Türklerin bugün Ege'de (İzmir, Aydın, Muğla) yaşayan torunları bu tarihi hatırlatıyor.

Atlantik köle ticareti en iyi belgelenmiş olanı: 1500 ile 1866 arasında 12,5 milyon Afrikalı Amerika'ya doğru gemilere bindirildi, 10,7 milyonu sağ vardı (Slave Voyages veri tabanı) — Brezilya (% 40), Karayipler ve İngiliz kolonilerinin şeker, tütün ve pamuk plantasyonları için. İlgalar bir yüzyıla yayıldı: Danimarka 1792'de ticareti yasakladı; Britanya 1807'de ticareti, 1833'te köleliği; Fransa 1794'te ve kesin olarak 1848'de; ABD İç Savaş'tan sonra 13. Anayasa Değişikliği'yle 1865'te; Küba 1886'da; Amerika kıtasının sonuncusu Brezilya 1888'de. 1926 Cenevre Sözleşmesi devletleri köleliği «her biçimiyle» ortadan kaldırmakla yükümlü kıldı, 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi onu yasakladı (md. 4), 1956 Ek Sözleşmesi borç köleliğini ve kul evliliğini ekledi; Suudi Arabistan 1962'de, Umman 1970'te, Moritanya 1981'de listeyi kapattı.

O zamandan beri hukuk kayıt değiştirdi: kölelik ve insan ticareti insanlığa karşı suç (Roma Statüsü, 1998, md. 7), Palermo Protokolü (2000) 180 devlet için insan ticaretini tanımlıyor ve 2 Aralık Uluslararası Köleliğin Kaldırılması Günü. Çağımızın paradoksu tek cümleye sığıyor: kölelik hiçbir zaman her yerde yasa dışı olmamıştı — ve mutlak sayılarla hiçbir zaman bu kadar çok kurbanı olmamıştı.

Tanımak, yardım etmek, harekete geçmek

• Sömürülen bir kişinin belirtileri: belgeleri kendisinde değil, yalnız konuşamıyor, belli bir mesai ya da ücret olmadan çalışıyor, iş yerinde yatıyor, şiddet izleri taşıyor, ödemesi gereken bir «borcu» var, onun adına konuşan biri tarafından gözetleniyor.
• Kendiniz müdahale etmeyin; yerleri, tarihleri, plakaları not edin; ALO 157'yi, polisi ya da çalışma müfettişlerini arayın; internet ilanlarını platforma bildirin.
• Dernekler: İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı (İKGV), Kadın Dayanışma Vakfı, Mor Çatı, Sığınmacılar ve Göçmenlerle Dayanışma Derneği (SGDD-ASAM), Mülteci-Der, Hayata Destek, IOM Türkiye; Anti-Slavery International, Walk Free, Free the Slaves; Yazda, Nadia's Initiative (Ezidiler); SOS Esclaves (Moritanya), Timidria (Nijer).