Gdy uzależnienie wchodzi do związku
Uzależnienie nigdy nie dotyczy tylko jednej osoby. Kiedy alkohol, narkotyk, hazard albo ekran zajmuje pierwsze miejsce, związek zaczyna się wokół niego organizować: ukrywa się, kontroluje, przeprasza, omija pewne tematy, a zaufanie się wyczerpuje. Partner często zostaje sam z pieniędzmi, dziećmi i kłamstwami, na przemian czując złość, wstyd i nadzieję.
Ta strona nie zastępuje lekarza, specjalisty od uzależnień ani prawnika. Zbiera to, co mówią badania i instytucje publiczne o tym, co naprawdę pomaga parze, co pogarsza sytuację oraz pod jakie numery warto dzwonić. Pierwsza myśl do zapamiętania: partner nie jest odpowiedzialny za uzależnienie drugiej osoby, ale nie jest też skazany na rolę biernego widza.
Rozpoznać problem bez stawiania diagnozy
Nie ma liczby kieliszków ani godzin przed ekranem, która dla wszystkich par oddzielałaby „normę” od uzależnienia. Liczą się skutki i utrata kontroli. Kilka konkretnych sygnałów powtarza się często:
- powtarzane i niedotrzymywane obietnice ograniczenia lub zaprzestania;
- znikający czas, pieniądze lub energia, a wyjaśnienia ciągle się zmieniają;
- porzucane zajęcia, posiłki, wieczory lub wspólne plany;
- nietypowa drażliwość, smutek lub zmęczenie, gdy brakuje substancji albo ekranu;
- kontynuowanie zachowania mimo kłótni, kłopotów zdrowotnych, finansowych lub w pracy.
W przypadku gier wideo Światowa Organizacja Zdrowia opisuje to zaburzenie w Międzynarodowej klasyfikacji chorób (ICD-11) za pomocą trzech elementów: utraty kontroli nad graniem, nadawania graniu coraz większego priorytetu, tak że wypiera ono inne zainteresowania i codzienne zajęcia, oraz kontynuowania gry mimo szkodliwych skutków. Rozpoznanie zakłada poważne zaburzenie życia osobistego, rodzinnego lub zawodowego, co do zasady trwające co najmniej 12 miesięcy (Światowa Organizacja Zdrowia (Organisation mondiale de la santé)). Innymi słowy, liczba godzin nie wystarcza: liczy się miejsce, jakie zachowanie zajmuje, i to, ile kosztuje związek. Diagnozę może postawić tylko specjalista.
Co pomaga najbardziej: nauczyć się reagować inaczej (metoda CRAFT)
Wielu partnerów próbowało przekonywać, grozić, chować butelki albo wszystko kontrolować, bez rezultatu. Uporządkowane podejście zwane CRAFT (Community Reinforcement and Family Training) proponuje coś innego: w kilku sesjach z terapeutą uczy bliską osobę komunikować się pozytywnie, wzmacniać chwile bez używania, nie amortyzować za drugą osobę wszystkich konsekwencji (nigdy nie narażając przy tym siebie) i proponować pomoc we właściwym momencie. Cel jest podwójny: skłonić osobę uzależnioną do podjęcia leczenia i chronić zdrowie bliskiego.
Wyniki są solidne w przypadku alkoholu. W badaniu z losowym doborem, obejmującym 130 bliskich osób pijących, które odmawiały jakiejkolwiek pomocy, 64% pijących podjęło leczenie dzięki CRAFT, wobec 30% przy interwencji w formie rodzinnej konfrontacji i 13% przy podejściu opartym na samopomocy typu Al-Anon; podjęcie leczenia następowało średnio po 4 do 6 sesjach (Miller, Meyers i Tonigan, 1999). W tym badaniu 70% rodzin zaproszonych do zorganizowania konfrontacji z niej zrezygnowało, a wszystkie trzy podejścia wiązały się z porównywalną poprawą funkcjonowania bliskiej osoby (Miller, Meyers i Tonigan, 1999). Przegląd systematyczny czterech badań (264 bliskich) wskazuje, że CRAFT skłania do leczenia około dwóch trzecich osób niechętnych, z trzykrotnie większą liczbą rozpoczętych terapii niż Al-Anon/Nar-Anon i dwukrotnie większą niż konfrontacja (Roozen, de Waart i van der Kroft, 2010).
Wyniki różnią się jednak zależnie od formy programu i rodzaju uzależnienia. W nowszym przeglądzie 14 badań podjęcie leczenia sięgało 77% i 86% przy połączeniu sesji indywidualnych i grupowych, ale tylko 12,5% do 23% w pięciu badaniach poświęconych hazardowi (Archer i wsp., 2020). To więc ani gwarancja, ani przepis do samodzielnego stosowania: wsparcie wyszkolonego specjalisty jest częścią metody. Badania te dotyczą głównie alkoholu i narkotyków; w przypadku ekranów, pornografii czy hazardu dane są skromniejsze.
Gdy osoba zgadza się na leczenie: leczyć także związek
Gdy osoba rozpocznie leczenie, behawioralna terapia par (Behavioral Couples Therapy, BCT) angażuje oboje partnerów. Łączy codzienne zobowiązanie osoby do niesięgania tego dnia po substancję, które partner przyjmuje bez wyrzutów o przeszłość, z ćwiczeniami komunikacji i wspólnych przyjemnych zajęć. Metaanaliza 12 badań z losowym doborem (754 uczestników) wykazała przewagę tego podejścia nad leczeniem indywidualnym; po upływie czasu od zakończenia terapii było ono lepsze pod względem częstości używania, jego skutków i satysfakcji ze związku. Autorzy zauważają, że jego użyteczność jest słabo zbadana u osób z problemem o niewielkim nasileniu (Powers, Vedel i Emmelkamp, 2008). Badania te dotyczą małżeństw lub par mieszkających razem, które zgłaszają się z powodu problemu z alkoholem lub narkotykami. Zapytajcie w ośrodku leczenia uzależnień, czy oferuje pracę z partnerem: zdarza się to często.
Nawrót nie przekreśla przebytej drogi. Lepiej z góry, w spokojnej chwili, ustalić, co każde z was zrobi, jeśli się zdarzy: szybko o tym porozmawiać zamiast ukrywać, skontaktować się z zespołem leczącym, unikać zarówno katastrofizmu („wszystko skończone”), jak i zaprzeczania („nic się nie stało”).
Alkohol: nie wymuszać nagłego odstawienia
Wyrzucenie wszystkich butelek i żądanie zaprzestania z dnia na dzień może wydawać się dobrym pomysłem. U osoby, która pije dużo i codziennie, jest to jednak niebezpieczne: francuska Haute Autorité de santé (Naczelna Rada Zdrowia) przypomina, że alkohol jest substancją, której odstawienie może prowadzić do toksyczności neurologicznej, a nawet śmierci, i wymienia wśród sytuacji ryzyka nagłe odstawienie bez nadzoru (Haute Autorité de santé (Francja), 2023). Odstawienie przygotowuje się z lekarzem (lekarzem rodzinnym, ośrodkiem leczenia uzależnień lub szpitalem). Silne drżenie, poty, splątanie, halucynacje albo drgawki po odstawieniu wymagają wezwania pomocy pod numerem 15 lub 112 (w Francji).
Aby ocenić poziom picia, francuska agencja Santé publique France (Santé publique France) przywołuje zalecenia z opinii ekspertów z 2017 roku: nie więcej niż 10 standardowych porcji tygodniowo, nie więcej niż 2 dziennie oraz dni bez alkoholu w tygodniu (Santé publique France). Są to granice ryzyka uznanego za dopuszczalne, a nie braku ryzyka; nie dotyczą osoby już uzależnionej, dla której konieczna jest opinia specjalisty.
Przemoc: uzależnienie niczego nie usprawiedliwia
Alkohol i narkotyki często towarzyszą przemocy w związku, ale nie są jej jedyną przyczyną ani wymówką. Francuska strategia międzyresortowa wobec zachowań uzależniających przypomina, że spożywanie alkoholu i narkotyków zwiększa ryzyko przemocy i że nie jest to okoliczność łagodząca, lecz czynnik obciążający. Wskazuje, że we Francji alkohol towarzyszy 30% wyroków za przemoc i 40% aktów przemocy w rodzinie oraz że w 2021 roku wśród 143 osób zabitych przez partnera lub byłego partnera w 34% przypadków stwierdzono substancję mogącą zaburzać zdolność oceny (52% w 2020 roku) (MILDECA (francuska misja międzyresortowa ds. walki z narkotykami i zachowaniami uzależniającymi), strategia 2023-2027). Ten sam dokument podkreśla, że związek działa też w drugą stronę: zachowanie uzależniające może być skutkiem doznanej przemocy.
Konkretnie: jeśli się boisz, jeśli zostałaś lub zostałeś uderzony, zagrożony albo zmuszony, twoje bezpieczeństwo jest ważniejsze niż jakikolwiek plan terapii dla pary czy pomocy drugiej osobie. W razie bezpośredniego niebezpieczeństwa we Francji dzwoń pod numer 17 lub 112 (pod 114 wyślij SMS, jeśli nie możesz mówić) albo pod numer 3919, krajową linię wsparcia i kierowania dla kobiet doświadczających przemocy (Arrêtons les violences, rząd francuski). Praca nad związkiem jest możliwa tylko wtedy, gdy specjalista uzna, że sytuacja na to pozwala.
Ekrany, hazard, pornografia: mniej widoczne uzależnienia
Gdy nie ma ani substancji, ani zapachu, otoczenie czasem długo nie rozumie, co się dzieje. W przypadku hazardu sygnały są często finansowe: niewyjaśnione wypłaty, debety, ukryte kredyty, sprzedane przedmioty. Porozmawiajcie o wspólnych kontach bez zwłoki i zasięgnijcie rady wyspecjalizowanej służby, zanim podejmiecie poważną decyzję finansową. W przypadku ekranów pomyślcie także o własnym używaniu: telefon odłożony przy stole lub w łóżku, wspólny dla obojga, niczego nie rozwiązuje, jeśli jedno z was trzyma go w ręku przez cały wieczór.
W rozmowie z dotkniętym problemem partnerem pomaga kilka zasad: wybrać spokojną chwilę zamiast bieżącego konfliktu, opisywać fakty („przez ostatnie trzy tygodnie nie jedliśmy razem kolacji”), a nie oceny, proponować konkretne rozwiązania (godziny bez ekranu, konta z dwoma podpisami, wizytę u lekarza) i zaakceptować, że druga osoba nie odpowie od razu. Jeśli ekrany zajmują także dzieci, jeden dorosły, który sam ustala zasady, nie utrzyma ich długo: potrzebne są wspólne ramy ustalone przez oboje rodziców.
Zadbać o siebie
Życie z osobą uzależnioną wyczerpuje. Bliski ma własne potrzeby: sen, rozmowę, brak izolacji, zachowanie przyjaciół i własnych zajęć. Istnieje kilka dróg, także gdy osoba, której to dotyczy, odmawia pójścia do kogokolwiek:
- ośrodki leczenia, wsparcia i profilaktyki uzależnień (we Francji) przyjmują także bliskich, samych, gdy osoba uzależniona nie chce przyjść; poradnie dla młodych konsumentów są otwarte dla rodziców (Drogues Info Service) ;
- grupy samopomocy dla bliskich (Al-Anon, Nar-Anon, Vie Libre i inne) pozwalają rozmawiać z ludźmi przeżywającymi to samo, niezależnie od tego, czy druga osoba leczy swój problem;
- lekarz lub psycholog dla ciebie samego, jeśli narastają lęk, zaburzenia snu albo smutek.
Numery i źródła pomocy we Francji
- Alcool Info Service (alkohol): 0 980 980 930, połączenie anonimowe i bez dodatkowych opłat, dla osoby i jej otoczenia (Santé publique France).
- Drogues Info Service (narkotyki): 0 800 23 13 13, połączenie anonimowe i bezpłatne (Santé publique France).
- Joueurs Info Service (hazard): 09 74 75 13 13, połączenie anonimowe i bez dodatkowych opłat (Santé publique France).
- 3919 (przemoc wobec kobiet), 17 lub 112 w razie niebezpieczeństwa, 15 w nagłym przypadku medycznym.
Godziny działania tych linii zostały zmienione od 1 października; są podane na każdej ze stron, warto je sprawdzić przed telefonem. Aby dowiedzieć się więcej, zobacz Rozpoznać używanie i Wyjść z uzależnienia: do kogo się zwrócić. Zobacz też: alkohol, sen, narkotyki i uzależnienia.
Do zapamiętania
- Uzależnienie jest chorobą, a nie brakiem silnej woli ani dowodem braku miłości.
- Podejścia, które uczą bliską osobę reagować inaczej, dają lepsze wyniki niż konfrontacja.
- W przypadku alkoholu żadnego nagłego odstawienia bez opinii lekarza, jeśli picie jest duże i codzienne.
- W razie przemocy bezpieczeństwo jest ważniejsze niż wszystko inne.
- Bliski może, a nawet powinien, szukać pomocy także dla siebie.