Ketamina, GHB i GBL

Skąd pochodzi ta substancja

Ketamina to środek znieczulający weterynaryjny i ludzki, wyprowadzany z legalnych obiegów medycznych lub produkowany w Azji Południowo-Wschodniej. GHB to produkt syntetyczny; GBL, jego prekursor przemysłowy, to rozpuszczalnik sprzedawany jako odplamiacz lub środek do czyszczenia felg, który organizm przekształca w GHB w kilka minut — to ta sama substancja, bardziej stężona i mniej kontrolowalna.

Trochę historii

Ketaminę syntetyzuje w 1962 roku Calvin Stevens w firmie Parke-Davis, jako zamiennik fencyklidyny (PCP), uznanej za zbyt silnie wywołującą urojenia; testowana na więźniach-ochotnikach w 1964 roku, zarejestrowana w 1970, staje się środkiem znieczulającym pól bitewnych Wietnamu, bo nie obniża ciśnienia i nie zatrzymuje oddechu. Do dziś figuruje na liście leków podstawowych WHO. Jej pozamedyczne używanie zaczyna się już w latach 70. na zachodnim wybrzeżu USA, a potem w klubach lat 90. pod nazwą «Special K». Od 2019 roku postać donosowa, esketamina, jest zarejestrowana w leczeniu depresji lekoopornej.

GHB ma dłuższą historię: zsyntetyzowany w 1874 roku przez rosyjskiego chemika Aleksandra Zajcewa, badany jest dopiero w latach 1960–1961 przez Henriego Laborita w Paryżu, który szuka środka znieczulającego zbliżonego do neuroprzekaźnika GABA. Sprzedawany jako suplement dla kulturystów w latach 80., zakazany przez FDA w 1990 roku po kilku śpiączkach, w latach 90. staje się «pigułką gwałtu» z kronik kryminalnych, a potem narkotykiem «chemsexu» i klubów, często w postaci swojego prekursora przemysłowego, GBL.

GHB podlega kontroli międzynarodowej na mocy Konwencji o substancjach psychotropowych z 1971 roku (GOV.UK, 2013), a ketamina jest kontrolowana w poszczególnych krajach; obie zachowały uprawnione zastosowanie medyczne, co tłumaczy, że łatwo krążą.

W jakich postaciach występuje

• Ketamina: biały proszek wciągany nosem, rzadziej roztwór do wstrzykiwania.
• GHB: słony płyn lub proszek, połykany, odmierzany pipetą lub nakrętką.
• GBL: bezbarwny płyn o chemicznym smaku, skrajnie stężony. Jeden mililitr za dużo to różnica między oczekiwanym działaniem a śpiączką.

Czego szuka osoba zażywająca

W przypadku ketaminy — dysocjacja: ciało się oddala, wrażenia się zniekształcają, czas się rozpada. W przypadku GHB — działanie zbliżone do alkoholu bez zmęczenia: euforia, rozhamowanie, poszukiwany efekt afrodyzjakalny. Obie są bardzo obecne w środowiskach imprezowych i w chemsexie.

Natychmiastowe skutki niepożądane

• Ketamina: utrata koordynacji i orientacji, upadki, niezdolność do mówienia lub poruszania się («K-hole»), wymioty z ryzykiem zachłyśnięcia, ostry lęk.
• GHB i GBL: krzywa dawka–efekt jest niemal pionowa. Pół mililitra dzieli rozhamowanie od śpiączki. «G-hole» to gwałtowna utrata przytomności, z wiotkością mięśni, wymiotami i możliwym zatrzymaniem oddechu. Połączenie z alkoholem zwielokrotnia ryzyko.
• GHB można wlać komuś do napoju bez jego wiedzy: jest bezbarwny, działa szybko i częściowo wymazuje pamięć. Francuskie badania przypadków odurzenia w celu przestępczym rzadko go jednak wykrywają: przeważają leki uspokajające (59,6 % wymienianych substancji w 2024 r.), a MDMA jest pojedynczą substancją wykrywaną najczęściej (ANSM, 2026). W razie wątpliwości na oddziałach ratunkowych istnieje odpowiednia procedura wykrywania: trzeba zgłosić się szybko, bo czas wykrywalności w moczu jest krótki, często poniżej dwunastu godzin dla GHB.

Zagrożenia średnio- i długoterminowe

Regularne zażywanie ketaminy niszczy pęcherz: częste parcie, bóle, krwawienia, czasem pęcherz zmniejszony do kilkudziesięciu mililitrów i konieczność operacji u bardzo młodych osób. Powoduje też gwałtowne bóle brzucha i zaburzenia pamięci. Regularne przyjmowanie GHB może prowadzić do uzależnienia i ciężkiego zespołu odstawiennego (Drogues Info Service) — lęk, pobudzenie, drżenie, bezsenność, omamy, czasem epizody urojeniowe —: odstawienie lepiej przygotować z pomocą lekarza niż samemu.

Jak rozpoznać zażywanie

Małe fiolki bezbarwnego płynu, pipety lub strzykawki bez igły, budzenie się bez pamięci końca wieczoru, niewyjaśnione upadki, dolegliwości ze strony pęcherza u młodego dorosłego, krótka i powtarzająca się dezorientacja.

Dlaczego działanie jest silniejsze u nastolatka

Przy tej samej masie ciała stężenie osiągane u nastolatka jest wyższe niż u dorosłego. Przede wszystkim układ nagrody dojrzewa dużo wcześniej niż kora przedczołowa, która powinna go hamować: chęć powtórzenia jest silniejsza, a kontrola słabsza, co wyraźnie skraca czas między pierwszym zażyciem a używaniem problemowym. Używanie utrwalone przed osiemnastym rokiem życia zwielokrotnia ryzyko uzależnienia w dorosłości, niezależnie od substancji — także legalnych, takich jak kofeina z napojów energetycznych, alkohol czy nikotyna.