Karta praw podstawowych
Karta, proklamowana w 2000 roku i prawnie wiążąca od traktatu lizbońskiego z 2009 roku, zbiera w 54 artykułach prawa obywatelskie, polityczne, gospodarcze i socjalne uznane w Unii. Artykuł 51 ogranicza jej zasięg: odnosi się do instytucji unijnych oraz do państw członkowskich tylko wtedy, gdy stosują prawo Unii, więc w sporze czysto krajowym nie można się na nią powołać. Różni się od Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która należy do Rady Europy: Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu stosuje Kartę, a Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu — Konwencję.
Małżeństwo, związki i pobyt
Wiek, zapowiedzi i przeszkody małżeńskie pozostają krajowe. Dyrektywa 2004/38/WE daje małżonkowi obywatela Unii, niezależnie od jego obywatelstwa, prawo pobytu w innym państwie członkowskim, a w wyroku Coman (2018) Trybunał uznał, że pojęcie „małżonek” obejmuje także małżonka tej samej płci. Wyrok nie zobowiązuje państwa do wprowadzenia małżeństw jednopłciowych, lecz jedynie do uznania małżeństwa zawartego gdzie indziej dla celów pobytu. Rozporządzenie (UE) 2016/1191 zniosło wymóg apostille i tłumaczenia przysięgłego dla dokumentów stanu cywilnego przekazywanych między państwami członkowskimi: wystarcza wielojęzyczny formularz dołączony do oryginału.
Rozwód
Rozporządzenie Bruksela II ter ((UE) 2019/1111), stosowane od 1 sierpnia 2022 roku, określa jurysdykcję w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz przewiduje automatyczne uznawanie orzeczeń w całej Unii. Rozporządzenie Rzym III (1259/2010), przyjęte we wzmocnionej współpracy przez siedemnaście państw, wskazuje prawo właściwe dla rozwodu i pozwala małżonkom je wybrać. Największym zaskoczeniem jest zasada lis pendens: pierwszeństwo ma sąd, do którego sprawa wpłynęła jako pierwsza, więc w parze o różnych narodowościach wyścig do sądu często przesądza o prawie właściwym, a tym samym o skutkach finansowych.
Majątek małżeński i partnerski
Rozporządzenie (UE) 2016/1103, przyjęte przez osiemnaście państw, dotyczy małżeństw zawartych od 29 stycznia 2019 roku albo par, które po tej dacie wybrały prawo. Bez wyboru stosuje się prawo pierwszego wspólnego miejsca zwykłego pobytu po ślubie, potem prawo wspólnego obywatelstwa, a na końcu prawo najściślej związane z małżeństwem; małżonkowie mogą wybrać prawo miejsca pobytu lub obywatelstwa jednego z nich. Późniejsza przeprowadzka nie zmienia ustroju, chyba że para zawrze umowę. Rozporządzenie (UE) 2016/1104 reguluje skutki majątkowe zarejestrowanych związków partnerskich: bez wyboru obowiązuje prawo państwa rejestracji.
Dzieci, nazwisko i urlopy rodzicielskie
Prawo dotyczące nazwiska jest wyłącznie krajowe, ale Trybunał orzekł w sprawach Garcia Avello (2003) i Grunkin-Paul (2008), że odmowa uznania nazwiska legalnie nabytego w innym państwie członkowskim powoduje poważne niedogodności, sprzeczne ze swobodą przemieszczania się. Dyrektywa (UE) 2019/1158 wyznacza minimum: co najmniej dziesięć płatnych dni urlopu ojcowskiego, cztery miesiące urlopu rodzicielskiego na rodzica, z czego dwa nieprzenoszalne i płatne, pięć dni rocznie urlopu opiekuńczego oraz prawo do wnioskowania o elastyczną organizację pracy do ósmych urodzin dziecka.
Dyrektywa 2004/23/WE ustala normy bezpieczeństwa dotyczące dawstwa komórek, w tym gamet i zarodków (dawstwo dobrowolne i nieodpłatne, identyfikowalność dawcy przez trzydzieści lat), ale warunki dostępu pozostają krajowe — dlatego pacjenci jeżdżą na leczenie niepłodności do innego państwa Unii.
Przemoc i zgoda
Dyrektywa (UE) 2024/1385 z 14 maja 2024 roku nakazuje karać okaleczanie żeńskich narządów płciowych, małżeństwo przymusowe i kilka form cyberprzemocy — udostępnianie intymnych obrazów bez zgody, cyberstalking i internetowe nawoływanie do nienawiści — oraz wymaga indywidualnej oceny ryzyka, centrów pomocy ofiarom gwałtu i telefonów zaufania. Definicji gwałtu opartej na braku zgody nie utrzymano w ostatecznym tekście. Dyrektywa 2011/93/UE, w art. 17, zobowiązuje państwa do ścigania własnych obywateli za wykorzystywanie seksualne dzieci popełnione za granicą, bez wymogu podwójnej karalności ani skargi złożonej w miejscu czynu.
Dane, platformy i oszustwa
Rozporządzenie o usługach cyfrowych ((UE) 2022/2065), stosowane do wszystkich platform od lutego 2024 roku, wymaga dostępnego mechanizmu zgłoszeń, uzasadnienia każdego usunięcia lub zawieszenia konta, bezpłatnego wewnętrznego systemu skarg i pozasądowego rozstrzygania sporów; to, co jest nielegalne, nadal określa prawo każdego państwa. Dyrektywa 2011/83/UE przyznaje czternaście dni na odstąpienie od umowy zawartej na odległość, a dyrektywa o usługach płatniczych PSD2 ((UE) 2015/2366) nakazuje zwrot środków z transakcji nieautoryzowanej do końca następnego dnia roboczego po zgłoszeniu, chyba że płatnik działał oszukańczo lub z rażącym niedbalstwem. Przelew autoryzowany pod wpływem manipulacji jest znacznie trudniejszy do odzyskania.