Üç büyük yol ve değişen bir dünya
İnsanlık tarihinin neredeyse tamamında eş bulmak bir aile meselesiydi: anne babalar, amcalar, çöpçatanlar seçerdi. İki kişinin birbirini kendi başına seçtiği «aşk evliliği», Avrupa ve Kuzey Amerika'nın yakın tarihli bir icadıdır; 20. yüzyılda yaygınlaştı ve dünyanın büyük bölümünde hâlâ azınlıktadır. Bugün üç sistem bir arada yaşıyor: ailenin ayarladığı tanışma (Güney Asya, Orta Doğu ve Afrika'nın bir bölümü, Anadolu'nun bir kısmı), sosyal çevre aracılığıyla tanışma — arkadaşlar, okul, iş, düğünler, cemaat — ve zengin ülkelerde birinci yol hâline gelen çevrimiçi tanışma: ABD'de 2017'de kurulan heteroseksüel çiftlerin % 39'u internette tanışmıştı (Rosenfeld, Stanford), arkadaşların ve barların önünde. Türkiye'de anketler yeni çiftlerin yaklaşık dörtte birini veriyor; gerisi arkadaş, aile ve okul. Nasıl tanışıyoruz sayfası rakamları açıklar; bu sayfa dünyayı dolaşır.
Türkiye: görücü usulü, düğün ve telefon
Türkiye iki dünyayı bir arada yaşıyor. Bir yanda görücü usulü: TÜİK Aile Yapısı Araştırması'na göre evliliklerin hâlâ yaklaşık yarısı ailelerin tanıştırmasıyla kuruluyor — Doğu ve Güneydoğu'da ve kırsalda çoğunluk, büyük şehirlerde azınlık —, ardından kız isteme («Allah'ın emri, Peygamber'in kavliyle»), söz, nişan ve düğün gelir; akraba evliliği (özellikle kuzen evliliği) bazı illerde evliliklerin dörtte birini bulur. Öte yanda şehirli gençlerin dünyası: üniversite, iş, arkadaş çevresi, düğünler (yabancıların da tanışabildiği nadir yerler), yaz tatili, sosyal medya ve uygulamalar (Tinder, Bumble, Happn; Türkiye'de en çok Tinder ve Instagram üzerinden tanışılıyor). İki dünya arasında geçiş sık: uygulamada tanışıp «görücü usulü» gibi aile onayından geçirmek yaygın. Almanya, Fransa, Hollanda, Avusturya ve Belçika'daki Türkler için düğünler, dernekler, camiler, Türk kahveleri ve «Türk düğün salonları» tanışmanın klasik yerleridir; ikinci ve üçüncü kuşak giderek daha çok uygulamalarla ve Avrupa'da tanışıyor, Türkiye'den «ithal gelin/damat» evlilikleri azalıyor.
Güney Asya: ayarlanmış evlilik, modernleşmiş
Hindistan'da on evlilikten dokuzundan fazlası hâlâ ayarlanıyor (2018 Lok Foundation-Oxford araştırmasında % 93; % 3 «aşk evliliği»), ama ayarlama yüz değiştirdi: aileler ön eleme yapıyor, müstakbel eşler görüşüp konuşuyor ve hayır diyebiliyor. Gazetelerdeki evlilik ilanlarının yerini evlilik siteleri aldı — Shaadi.com (1997), BharatMatrimony —; profili çoğu zaman aileler açıyor ve din, kast, bölge, burç ve gelire göre süzüyor. Pakistan'da evlilik ezici çoğunlukla ayarlanıyor, sıklıkla geniş aile içinde; Tinder, Grindr ve üç uygulama daha Eylül 2020'de «ahlaka aykırı içerik» gerekçesiyle engellendi. Bangladeş'te ghotok (çöpçatan) belirleyici; Sri Lanka'da bir astrolog her görüşmeden önce burçların uyumunu kontrol ediyor.
Orta Doğu ve Körfez: önce aile, uygulamalar gizli
Suudi Arabistan'da tanışma anneler ve kız kardeşler üzerinden yürür: kadın düğünlerinde aday bulur, aile huzurunda izin verilen «bakış» şevfe'yi düzenlerler; evlilik dışı her ilişki cezalandırılır. İran'da tüm yabancı uygulamalar engelli; devlet 2021'de kendi uygulaması Hemdem'i çıkardı: izin verilen tek uygulama, kimlik, psikolojik test ve aile onayı istiyor. Azerbaycan ve Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde aile tanıştırması, «elçilik» ve düğünler belirleyici; Kırgızistan'da kız kaçırma hâlâ yaşanıyor (bkz. Zorla evlendirme). İsrail'de ultra-Ortodoks dünya şidduh ile, çöpçatan ve refakatli buluşmalarla evleniyor.
Doğu Asya: devlet ve aileler devreye girince
- Japonya. Aracı tarafından ayarlanan omiai, 1930'larda evliliklerin % 70'iydi, bugün % 6'nın altında; yerini gōkon (eşit sayıda kadın ve erkekle grup yemeği) ve koca bir konkatsu («evlilik avı») sektörü aldı. Evliliklerin çöküşü karşısında Tokyo Büyükşehir Yönetimi 2024'te bekârlık belgesi ve vergi beyanı isteyen kendi uygulaması Tokyo Enmusubi'yi başlattı.
- Güney Kore. Ortak bir arkadaşın ayarladığı baş başa buluşma sogaeting ve ücretli evlilik ajansları ana yollar; 2023'ten beri belediyeler dünyanın en düşük doğurganlığını canlandırmak için buluşmalar düzenliyor.
- Endonezya ve Malezya. Üçüncü kişi gözetiminde İslami tanışma ta'aruf, uygulamalarla yan yana; Grindr Endonezya'da engelli.
Afrika: grup, başlık ve kilise
Sahra altı Afrika'nın hemen her yerinde tanışma serbest ama evlilik değil: aile onaylamalı, başlık (güneyde lobola) pazarlık edilmeli ve «tanıtma töreni» her birlikteliğin önüne geçmeli. Mağrip'te Tinder çalışır ama evlilik dışı ilişkiler Fas ve Cezayir'de suçtur. Uluslararası ilişkiler sayfası her ülkeyi anlatır.
Amerika ve Avrupa: önce internet
Latin Amerika'da tanışma serbest ve şenlikli — aile partileri, quinceañera, danslar, karnaval, kiliseler —, ailenin sözü geçer ve uygulamalar her yerdedir: Brezilya Tinder'ın ikinci büyük pazarı. ABD'de internet 2013'ten beri birinci yol; Almanya, Birleşik Krallık ve İskandinavya'da arkadaşlardan sonra birinci ya da ikinci sırada. Ayrıntılar değişir: İngilizler pub'da, Almanlar derneklerde (Verein) ve sporda, Fransızlar ev partilerinde, İspanyollar ve İtalyanlar çocukluk arkadaş grubunda tanışır. Rusya ve Doğu Avrupa'da aile ve iş hâlâ ağır basar; Tinder 2023'te Rusya'dan çekildi.
Çevrimiçi tanışmanın olmadığı ya da neredeyse olmadığı yerler
- Kuzey Kore: açık internet yok; evlilikler aileler ve iş birimi tarafından ayarlanıyor.
- Afganistan: 2021'den beri Taliban her türlü karışmayı yasakladı; evlilikler ayarlanmış ve çoğu zaman zorla.
- İran: yalnızca devlet uygulaması Hemdem yasal. Pakistan: Tinder ve Grindr 2020'den beri engelli. Çin: Batılı uygulamalara erişilemiyor. Türkmenistan: internet denetimli.
Devamı: hızlı flört, bekâr partileri, özel buluşmalar ve çevrimiçi tanışma.