Enfeksiyon
İnsan papilloma virüsleri, yaklaşık kırkı genital ve ağız mukozalarını enfekte eden bilinen yaklaşık iki yüz virüsten oluşan bir ailedir (DSÖ, 2024). Genital siğillerden sorumlu düşük riskli tipler ile rahim ağzı kanserlerinin tahminlere göre yaklaşık % 70-76'sının (DSÖ, 2026) ve anüs, boğaz, vulva, vajina ve penis kanserlerinin önemli bir kısmının kaynağı olan 16 ve 18 dahil yüksek riskli tipler ayrılır. Enfeksiyon o kadar sıktır ki cinsel yaşamın sıradan bir aşaması sayılabilir: on vakanın dokuzunda vücut virüsü bir–iki yılda hiçbir sonuç bırakmadan atar.
Ana noktalar
| Etken | DNA virüsü, yaklaşık 200 tip, yaklaşık kırkı genital |
|---|---|
| Düşük riskli tipler | 6 ve 11: genital siğillerin % 90'ının kaynağı (CDC, 2021) |
| Yüksek riskli tipler | Başta 16 ve 18: rahim ağzı, anüs, boğaz kanserleri |
| Kendiliğinden temizlenme | Enfeksiyonların yaklaşık % 90'ı iki yılda |
| Tarama | 30 yaşından itibaren rahim ağzı sürüntüsünde HPV testi; kendi kendine numune mümkün |
| Virüsün tedavisi | Yok: enfeksiyon değil lezyonlar tedavi edilir |
| Aşı | Evet, çok etkili; DSÖ'nün önceliği 9–14 yaş arasındaki kız çocuklarıdır |
Nasıl bulaşır
Virüs, penetrasyon gerekmeden genital bölgenin basit deri ve mukoza temasıyla bulaşır. Temas alanının tamamını kapatmayan prezervatifin yalnızca kısmen korumasını bu açıklar — yine de riski belirgin biçimde azaltır. Oral ilişkilerle bulaşma, HPV'ye bağlı orofarinks kanserlerindeki artışı açıklar. Bulaşma genellikle cinsel yaşamın ilk yıllarında olur.
Belirtiler
Vakaların çok büyük çoğunluğunda enfeksiyon hiçbir belirti vermez ve tamamen fark edilmeden kalır. Düşük riskli tipler kondilomlara yol açar: vulvada, peniste, skrotumda, anüs çevresinde ya da vajinada, bulaşmadan birkaç hafta ila birkaç ay sonra çıkan, tek ya da küme halinde küçük ağrısız çıkıntılar. Yüksek riskli tipler hiçbir zaman belirti vermez: sessizce çalışır ve yalnızca taramayla saptanır.
Test
Erkekte onaylanmış bir tarama testi yoktur. Kadında rahim ağzı kanseri taraması artık klasik smear'den daha duyarlı olan HPV testine dayanır: çoğu öneride 25–29 yaş arasında üç yılda bir sitolojik inceleme, ardından 30–65 yaş arasında beş yılda bir HPV testi. Birçok ülkede artık sunulan vajinal kendi kendine numune, taramaya gitmeyen kadınların testi evde yapmasını sağlar.
Tedavi
Hiçbir tedavi virüsün kendisini yok etmez: vakaların büyük çoğunluğunda bunu bağışıklık sistemi halleder. Belirtiler tedavi edilir. Kondilomlar, nüks riskiyle, immünomodülatör krem, sıvı azot, lazer ya da cerrahiyle tedavi edilir. Taramada saptanan rahim ağzının kanser öncüsü lezyonları izlenir ya da kansere ilerlemeyi engelleyen basit bir işlem olan konizasyonla alınır.
Tedavi edilmezse
Yüksek riskli bir tipin birkaç yıl kalıcı olması, başta rahim ağzında ama anüs, orofarinks, vulva, vajina ve peniste de kanser öncüsü lezyonlara ve ardından kansere yol açabilir. Enfeksiyonla kanser arasındaki süre uzundur, genellikle on beş ila yirmi yıl (DSÖ, 2026): taramayı bu kadar etkili kılan tam da bu süredir.
Korunma
- DSÖ, öncelikle 9–14 yaş arasındaki kız çocuklarının cinsel yaşam başlamadan aşılanmasını önerir (DSÖ, 2026); erkek çocukların programa dahil olup olmadığı, rutin ve telafi aşılarının yaşları her ülkenin aşı takvimiyle belirlenir.
- Aşı ilk ilişkilerden önce yapıldığında daha etkilidir, ama sonrasında da yararlı kalır.
- Aşı taramanın yerini almaz: tüm yüksek riskli tipleri kapsamaz.
- Prezervatif riski ortadan kaldırmadan azaltır; çünkü bulaşma deri temasıyla olur.
Tanıdan sonra
- Pozitif bir HPV testi kanser tanısı değildir: çoğu zaman kendiliğinden kaybolan virüsün varlığına işaret eder.
- Belirtilen kontrol takvimine uyun: önemli olan virüsün varlığı değil, kalıcılığıdır.
- Bulaşmanın tarihini saptamak imkânsızdır: pozitif bir test partnerin sadakati hakkında hiçbir şey söylemez.
- Partnerlerin HPV için tedavi edilmesi ya da test yaptırması gerekmez; buna karşılık rahim ağzı taraması normal biçimde sürmelidir.
Unutmayın
Pozitif bir HPV sonucu enfeksiyonun ne zaman ve kimden geldiğini asla söylemez. Virüs yıllarca sessiz kalabilir ve sabit bir çiftte keşfedilmesinin sadakatsizlik göstergesi olarak hiçbir değeri yoktur.
Biraz tarih
Genital siğiller Yunan ve Romalı hekimler tarafından tarif edilir — «kondilom» sözcüğü Yunanca «düğme»den gelir — ve daha o zaman cinsel ilişkiyle bağlantılandırılır. 1842'de Verona'da Domenico Rigoni-Stern rahim ağzı kanserinin rahibelerde hemen hiç görülmediğini, evli kadınlarda ve fahişelerde ise sık olduğunu fark eder: cinsel yolla bulaşan bir nedenin ilk epidemiyolojik kanıtı. 1907'de Giuseppe Ciuffo siğillerin hücresiz bir süzüntüyle, yani bir virüsle bulaştığını gösterir.
George Papanicolaou'nun 1920-1940'larda geliştirdiği tarama smear'i, nedeni henüz bilinmezken uygulandığı her yerde rahim ağzı kanserini geriletir. Herpes virüsünü suçlayan baskın görüşe karşı 1976'da papilloma virüslerini öne süren, ardından 1983'te HPV 16'yı ve 1984'te HPV 18'i rahim ağzı tümörlerinden izole eden Harald zur Hausen'dir: bu ikisi vakaların % 70'ine neden olur. 2008'de Nobel Ödülü'nü alır.
Aşı, genetik materyali olmayan boş kabuklar olan «virüs benzeri parçacıklar»a dayanır; teknik 1991'de Brisbane'de Ian Frazer ve Jian Zhou tarafından, Amerikan ekiplerine paralel olarak geliştirilir. Gardasil 2006'da onaylanır, Avustralya 2007'de ilk ulusal programı başlatır ve dokuz değerlikli aşı 2014'te gelir. 2020'de DSÖ rahim ağzı kanserini ortadan kaldırma stratejisini benimser; 2022'den beri tek dozun koruduğunu kabul ediyor.
Ülkeler arasındaki farklar
Tedaviler her yerde aynıdır; ancak erişim, korunma programları, ücretsizlik ve yetkili kurumlar ülkeden ülkeye tamamen değişir. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar hakkındaki genel sayfa nerede test yaptırılacağını ve kime başvurulacağını gösterir.
