Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)

Infekcja

Wirusy brodawczaka ludzkiego tworzą rodzinę około dwustu znanych wirusów (WHO, 2024), z których około czterdziestu zakaża błony śluzowe narządów płciowych i jamy ustnej. Wyróżnia się typy tak zwane niskiego ryzyka, odpowiedzialne za brodawki narządów płciowych, i typy wysokiego ryzyka, w tym typy 16 i 18, będące według szacunków przyczyną około 70–76 % raków szyjki macicy (WHO, 2026), a także znacznej części raków odbytu, gardła, sromu, pochwy i penisa. Infekcja jest tak częsta, że można ją uznać za banalny etap życia seksualnego: w dziewięciu przypadkach na dziesięć organizm eliminuje wirusa w rok–dwa lata bez żadnych konsekwencji.

Najważniejsze punkty

Jak się przenosi

Wirus przenosi się przez zwykły kontakt skóry i śluzówek okolicy narządów płciowych, bez konieczności penetracji. To tłumaczy, dlaczego prezerwatywa, która nie osłania całej strefy kontaktu, chroni tylko częściowo — mimo to wyraźnie zmniejsza ryzyko. Przenoszenie przez kontakty oralne tłumaczy wzrost raków gardła związanych z HPV. Zakażenie następuje zwykle w pierwszych latach życia seksualnego.

Objawy

W ogromnej większości przypadków infekcja nie daje żadnych objawów i pozostaje całkowicie niezauważona. Typy niskiego ryzyka wywołują kłykciny: małe bezbolesne narośla, pojedyncze lub w skupiskach, na sromie, penisie, mosznie, wokół odbytu lub w pochwie, pojawiające się od kilku tygodni do kilku miesięcy po zakażeniu. Typy wysokiego ryzyka nigdy nie dają objawów: działają w ciszy i wykrywa je tylko badanie przesiewowe.

Badanie

Nie istnieje zwalidowany test przesiewowy dla mężczyzn. U kobiet badanie przesiewowe raka szyjki macicy opiera się obecnie na teście HPV, czulszym od klasycznej cytologii: w większości zaleceń badanie cytologiczne co trzy lata między 25. a 29. rokiem życia, potem test HPV co pięć lat między 30. a 65. rokiem życia. Samodzielne pobranie wymazu z pochwy, proponowane już w kilku krajach, pozwala kobietom, które nie badają się przesiewowo, zrobić to w domu.

Leczenie

Żadne leczenie nie usuwa samego wirusa: w zdecydowanej większości przypadków zajmuje się tym układ odpornościowy. Leczy się manifestacje. Kłykciny leczy się kremem immunomodulującym, ciekłym azotem, laserem lub chirurgicznie, z ryzykiem nawrotu. Zmiany przedrakowe szyjki macicy wykryte w badaniu przesiewowym obserwuje się lub usuwa konizacją — prostym zabiegiem, który zapobiega rozwojowi raka.

Bez leczenia

Utrzymywanie się typu wysokiego ryzyka przez kilka lat może prowadzić do zmian przedrakowych, a potem raka, głównie szyjki macicy, ale też odbytu, gardła, sromu, pochwy i penisa. Odstęp między infekcją a rakiem jest długi, zwykle piętnaście do dwudziestu lat (WHO, 2026): właśnie ten czas czyni badania przesiewowe tak skutecznymi.

Zapobieganie

• WHO zaleca szczepienie przede wszystkim dziewcząt w wieku od 9 do 14 lat (WHO, 2026), przed rozpoczęciem życia seksualnego; o objęciu szczepieniem chłopców oraz o wieku szczepienia i szczepień uzupełniających decyduje kalendarz szczepień danego kraju.
• Szczepienie jest tym skuteczniejsze, im wcześniej przed pierwszymi kontaktami, ale pozostaje użyteczne także później.
• Szczepionka nie zastępuje badań przesiewowych: nie obejmuje wszystkich typów wysokiego ryzyka.
• Prezerwatywa zmniejsza ryzyko, nie usuwając go, bo zakażenie następuje przez kontakt skórny.

Po diagnozie

• Dodatni test HPV to nie diagnoza raka: sygnalizuje obecność wirusa, który najczęściej znika sam.
• Przestrzegać wyznaczonego kalendarza kontroli: liczy się utrzymywanie się wirusa, nie jego obecność.
• Nie da się ustalić daty zakażenia: dodatni test nic nie mówi o wierności partnera.
• Partnerów nie trzeba leczyć ani badać na HPV; natomiast badania przesiewowe szyjki macicy należy kontynuować normalnie.

Trochę historii

Brodawki narządów płciowych opisują lekarze greccy i rzymscy — słowo «kłykcina» pochodzi od greckiego «guzek» — i już wiążą je z kontaktami seksualnymi. W 1842 roku w Weronie Domenico Rigoni-Stern zauważa, że rak szyjki macicy jest prawie nieznany u zakonnic, a częsty u kobiet zamężnych i prostytutek: pierwszy epidemiologiczny dowód przyczyny przenoszonej drogą płciową. W 1907 roku Giuseppe Ciuffo wykazuje, że brodawki przenoszą się przez bezkomórkowy przesącz, a więc przez wirusa.

Cytologia przesiewowa, opracowana przez George'a Papanicolaou w latach 1920–1940, ogranicza raka szyjki macicy wszędzie, gdzie jest stosowana, choć przyczyny jeszcze nie znano. To Harald zur Hausen, wbrew dominującej opinii oskarżającej wirusa opryszczki, proponuje w 1976 roku wirusy brodawczaka, a potem izoluje HPV 16 w 1983 i HPV 18 w 1984 roku z guzów szyjki macicy: oba razem powodują 70 % przypadków. W 2008 roku otrzymuje Nagrodę Nobla.

Szczepionka opiera się na «cząstkach wirusopodobnych», pustych otoczkach bez materiału genetycznego — technice opracowanej w 1991 roku przez Iana Frazera i Jiana Zhou w Brisbane, równolegle z zespołami amerykańskimi. Gardasil zatwierdzono w 2006 roku, Australia uruchomiła pierwszy program krajowy w 2007, a szczepionka dziewięciowalentna pojawiła się w 2014. W 2020 roku WHO przyjęła strategię eliminacji raka szyjki macicy; od 2022 uznaje, że chroni już jedna dawka.

Różnice między krajami

Leczenie jest wszędzie takie samo, ale dostęp, programy profilaktyczne, bezpłatność i właściwe placówki różnią się całkowicie między krajami. Strona ogólna o infekcjach przenoszonych drogą płciową wskazuje, gdzie się badać i do kogo się zwrócić.

Afryka Południowa

Więcej informacji

• Światowa Organizacja Zdrowia — karty referencyjne o każdej infekcji przenoszonej drogą płciową
• UNAIDS — światowe dane o HIV, kraj po kraju
• ECDC — Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób — europejski nadzór epidemiologiczny

Sprawdzone linki do źródeł oficjalnych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.