Enfeksiyon
İnsan bağışıklık yetmezliği virüsü HIV, bağışıklık sisteminin merkezî hücreleri olan CD4 lenfositlerini giderek yok eden bir retrovirüstür. Tedavi olmazsa bağışıklığın zayıflaması birkaç yıl sonra, fırsatçı enfeksiyonların ve bazı kanserlerin ortaya çıkmasıyla tanımlanan AIDS evresine varır. Antiretroviral tedavilerle bu seyir artık hiç de kaçınılmaz değildir: erken tanı konup tedavi edilen bir kişinin bugün yaşam beklentisi genel toplumla karşılaştırılabilir düzeydedir.
Ana noktalar
| Etken | Retrovirüs, başta HIV-1 |
|---|---|
| İlk enfeksiyon | Bulaşmadan 2–4 hafta sonra grip benzeri tablo, vakaların yarısında |
| Güvenilir test süresi | Laboratuvar kombine testiyle 6 hafta, hızlı testle 3 ay |
| İyileşme | Hayır, ama tedavi altında tam kontrol |
| Saptanamayan viral yük | Virüs artık cinsel yolla bulaşmaz |
| Korunma | Prezervatif, PrEP, maruziyet sonrası tedavi |
| Acil tedavi | İdeal olarak 4 saat içinde, en geç 48–72 saatte başlanmalı |
Nasıl bulaşır
Virüs kan, meni, vajinal ve anal salgılar ve anne sütüyle bulaşır. Korunmasız anal ilişki en yüksek riski taşır, ardından vajinal ilişki gelir; oral seks düşük ama sıfır olmayan bir risk taşır. Enjeksiyon malzemesinin paylaşımı çok risklidir. Eskiden sık olan anneden bebeğe geçiş, anneye tanı konup tedavi edildiğinde bugün hemen tamamen önlenebilir. HIV tükürükle, gözyaşıyla ya da olağan temasla bulaşmaz.
Belirtiler
Bulaşmadan iki ila dört hafta sonra yaklaşık iki kişiden biri bir ilk enfeksiyon geçirir: ateş, yorgunluk, lenf bezleri, boğaz ağrısı, deri döküntüsü — gribe ya da mononükleoza benzeyen ve çoğu zaman fark edilmeden geçen bir tablo. Ardından yıllarca sürebilen belirtisiz bir evre gelir; bu sırada virüs çoğalır ve bulaşıcı kalır. Belirtiler ancak bağışıklığın çok yıprandığı ileri evrede ortaya çıkar.
Test
Referans test, hem antikorları hem p24 antijenini saptayan laboratuvar kombine testidir; maruziyetten altı hafta sonra güvenilirdir. Yalnızca antikorları saptayan hızlı testler ve kendi kendine testler üç ay sonra güvenilirdir. PCR virüsü daha erken, genellikle on–on beş günden itibaren saptayabilir; ancak yalnızca özel durumlarda kullanılır. Test özel merkezlerde ücretsiz ve anonimdir; kendi kendine testler eczanede satılır.
Tedavi
Antiretroviral tedavi, çoğunlukla günde tek bir tablette toplanan birkaç molekülü birleştirir; sekiz haftada bir uygulanan uzun etkili enjeksiyon biçimleri de vardır. Viral yükü saptanamaz düzeye birkaç hafta ila birkaç ayda indirir. Kesintisiz alınmalıdır: tedavinin kesilmesi viral yükü yeniden yükseltir ve virüsü yeniden bulaşıcı kılar. İzlem, viral yük ve CD4'ün düzenli kontrollerini içerir.
Tedavi edilmezse
Tedavi olmazsa CD4'ün düşmesi fırsatçı enfeksiyonlara — pnömosistoz, beyin toksoplazmozu, tüberküloz — ve AIDS evresini tanımlayan bazı kanserlere zemin hazırlar. Erken ve düzenli izlenen bir tedaviyle bu komplikasyonlar ortaya çıkmaz. Sorunlar o zaman uzun süreli izlemin parçası olan yaşlanma, kardiyovasküler risk ve ilaç etkileşimlerine kayar.
Korunma
- Prezervatif etkili olmaya devam eder ve aynı zamanda diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korur.
- Seronegatif bir kişinin aldığı koruyucu tedavi PrEP çok etkilidir: seçilen şemaya göre sürekli ya da ihtiyaca göre.
- Maruziyet sonrası tedavi, riskli bir temasın ardından mümkün olan en kısa sürede, ideal olarak dört saat içinde ve en geç 48–72 saatte, acil serviste başlatılmalıdır.
- Viral yükü saptanamayan, tedavi altındaki bir kişi virüsü cinsel yolla bulaştırmaz: bu, yerleşmiş bir bilimsel sonuçtur.
Yakın zamanda ne değişti
Çok uzun etkili enjekte edilebilir korunma biçimleri değerlendirildi ve ardından onaylandı: altı ayda bir yapılan bir enjeksiyon 2024'te yayımlanan çalışmalarda % 100'e yakın etkinlik gösterdi ve artık günlük ilaç alımına dayanmayan bir korunmanın yolunu açtı.
Tanıdan sonra
- Tedaviye hızla başlayın: CD4'ün düşmesini beklemek için artık hiçbir neden yok.
- Partnerleri test yaptırmaları için uyarın; bu adım zorsa servisin yardımıyla.
- Destek alın: dernekler ve özel poliklinikler tıbbi boyutun çok ötesinde yararlıdır.
- Tedaviyi reçete yazan herkese bildirin: ilaç etkileşimleri çoktur.
Unutmayın
Maruziyet sonrası acil tedavi yalnızca ilk saatlerde anlamlıdır. İşi yarına bırakmayın: 48–72 saatten sonra artık önerilmez.
Biraz tarih
5 Haziran 1981'de Atlanta'daki CDC'nin haftalık bülteni Los Angeles'ta genç erkeklerde nadir bir zatürrenin beş vakasını bildirir: salgının ilk resmî işareti budur. Virüs 1983'te Pasteur Enstitüsü'nde Françoise Barré-Sinoussi ve Luc Montagnier (2008 Nobel Ödülü), ardından 1984'te Robert Gallo'nun ekibi tarafından izole edilir; kesin adını, HIV'i, 1986'da alır. Bugün HIV-1'in Kamerun'un güneydoğusundaki bir şempanze virüsünden geldiği ve 20. yüzyılın başında insana geçtiği biliniyor; en eski pozitif insan örneği 1959'a, salgının fark edilmeden on yıllarca kuluçkada kaldığı Kinşasa'ya ait.
İlk yıllar neredeyse kesin ölümün ve damgalanmanın yıllarıdır. İlk tedavi AZT 1987'de sınırlı etkiyle gelir; dönüm noktası, Vancouver konferansında sunulan üçlü tedavilerin ölümcül bir hastalığı kronik hastalığa dönüştürdüğü 1996'dır. Ardından günde tek tabletlik tedaviler, maruziyet öncesi profilaksi (PrEP, ABD'de 2012'de, Fransa'da 2016'da onaylandı), 2010'ların çalışmalarıyla doğrulanan «saptanamayan = bulaştırmayan» mesajı ve 2025'te ilk altı aylık koruyucu enjeksiyonlar gelir.
Bilanço muazzam kalıyor: UNAIDS'e göre salgının başından beri 44 milyondan fazla ölüm ve bugün virüsle yaşayan yaklaşık 41 milyon kişi; bunların dörtte üçüne yakını tedavi altında. Henüz hiçbir aşı sonuç vermedi; kemik iliği nakli sonrası birkaç iyileşme («Berlin hastası», 2008) fikrin saçma olmadığını gösteriyor, ama istisna olmaya devam ediyor.
Ülkeler arasındaki farklar
Tedaviler her yerde aynıdır; ancak erişim, korunma programları, ücretsizlik ve yetkili kurumlar ülkeden ülkeye tamamen değişir. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar hakkındaki genel sayfa nerede test yaptırılacağını ve kime başvurulacağını gösterir.