Infekcja
HIV, ludzki wirus niedoboru odporności, to retrowirus, który stopniowo niszczy limfocyty CD4, centralne komórki układu odpornościowego. Bez leczenia osłabienie odporności prowadzi po kilku latach do AIDS — stadium charakteryzującego się występowaniem infekcji oportunistycznych i niektórych nowotworów. Dzięki leczeniu antyretrowirusowemu ta ewolucja nie jest już nieuchronna: osoba wcześnie zdiagnozowana i leczona ma dziś oczekiwaną długość życia porównywalną z populacją ogólną.
Najważniejsze punkty
| Czynnik | Retrowirus, głównie HIV-1 |
|---|---|
| Zakażenie pierwotne | Zespół grypopodobny 2–4 tygodnie po zakażeniu, w połowie przypadków |
| Wiarygodny test po | 6 tygodniach przy laboratoryjnym teście łączonym, 3 miesiącach przy teście szybkim |
| Wyleczenie | Nie, ale pełna kontrola pod leczeniem |
| Niewykrywalna wiremia | Wirus nie przenosi się już drogą płciową |
| Zapobieganie | Prezerwatywa, PrEP, leczenie poekspozycyjne |
| Leczenie awaryjne | Najlepiej rozpocząć w ciągu 4 godzin, najpóźniej w 48–72 godziny |
Jak się przenosi
Wirus przenosi się przez krew, nasienie, wydzieliny pochwy i odbytu oraz mleko matki. Niezabezpieczone kontakty analne niosą najwyższe ryzyko, następnie kontakty pochwowe; seks oralny wiąże się z ryzykiem małym, ale niezerowym. Wspólny sprzęt do wstrzyknięć jest bardzo ryzykowny. Przeniesienie z matki na dziecko, dawniej częste, jest dziś prawie całkowicie do uniknięcia, gdy matka jest zdiagnozowana i leczona. HIV nie przenosi się przez ślinę, łzy ani zwykły kontakt.
Objawy
Dwa do czterech tygodni po zakażeniu około jedna osoba na dwie ma zakażenie pierwotne: gorączka, zmęczenie, powiększone węzły chłonne, ból gardła, wysypka — obraz przypominający grypę lub mononukleozę, który bardzo często pozostaje niezauważony. Potem następuje faza bez objawów, mogąca trwać lata, podczas której wirus się mnoży i pozostaje zakaźny. Objawy pojawiają się dopiero w stadium zaawansowanym, gdy odporność jest już bardzo uszkodzona.
Badanie
Testem referencyjnym jest laboratoryjny test łączony, wykrywający zarówno przeciwciała, jak i antygen p24; jest wiarygodny sześć tygodni po ekspozycji. Testy szybkie i autotesty, wykrywające tylko przeciwciała, są wiarygodne po trzech miesiącach. PCR może wykryć wirusa wcześniej, zwykle od dziesiątego–piętnastego dnia, ale stosuje się go tylko w szczególnych sytuacjach. Badanie jest bezpłatne i anonimowe w wyspecjalizowanych punktach, a autotesty sprzedaje się w aptekach.
Leczenie
Leczenie antyretrowirusowe łączy kilka substancji, najczęściej w jednej tabletce dziennie; istnieją też postacie iniekcyjne o przedłużonym działaniu, podawane co osiem tygodni. Sprawia, że wiremia staje się niewykrywalna w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy. Trzeba je przyjmować bez przerwy: przerwanie leczenia podnosi wiremię i czyni wirusa znów zakaźnym. Kontrola obejmuje regularne oznaczenia wiremii i CD4.
Bez leczenia
Bez leczenia spadek CD4 naraża na infekcje oportunistyczne — pneumocystozę, toksoplazmozę mózgu, gruźlicę — i na niektóre nowotwory, definiujące stadium AIDS. Przy wczesnym i konsekwentnym leczeniu te powikłania nie występują. Wyzwania przesuwają się wtedy na starzenie, ryzyko sercowo-naczyniowe i interakcje leków, które są częścią długoterminowej opieki.
Zapobieganie
- Prezerwatywa pozostaje skuteczna i chroni jednocześnie przed innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową.
- PrEP, leczenie zapobiegawcze przyjmowane przez osobę seronegatywną, jest bardzo skuteczne: stale lub na żądanie, zależnie od wybranego schematu.
- Leczenie poekspozycyjne trzeba rozpocząć jak najszybciej po ryzykownym kontakcie, najlepiej w ciągu czterech godzin, a najpóźniej w 48–72 godziny, na oddziale ratunkowym.
- Osoba leczona z niewykrywalną wiremią nie przenosi wirusa drogą płciową: to ustalony wynik naukowy.
Co zmieniło się ostatnio
Iniekcyjne postacie profilaktyki o bardzo długim działaniu zostały ocenione, a następnie zatwierdzone: zastrzyk co pół roku wykazał skuteczność bliską 100 % w badaniach opublikowanych w 2024 roku, otwierając drogę profilaktyce, która nie opiera się już na codziennym przyjmowaniu leku.
Po diagnozie
- Szybko zacząć leczenie: nie ma już żadnego powodu, by czekać na spadek CD4.
- Powiadomić partnerów, by się przebadali — z pomocą placówki, jeśli ten krok jest trudny.
- Korzystać ze wsparcia: stowarzyszenia i wyspecjalizowane poradnie są użyteczne daleko poza aspektem medycznym.
- Zgłaszać leczenie każdemu lekarzowi przepisującemu leki: interakcji jest wiele.
Do zapamiętania
Leczenie awaryjne po ekspozycji ma sens tylko w pierwszych godzinach. Nie odkładaj tego na następny dzień: po 48–72 godzinach nie jest już proponowane.
Trochę historii
5 czerwca 1981 roku tygodniowy biuletyn CDC w Atlancie sygnalizuje pięć przypadków rzadkiego zapalenia płuc u młodych homoseksualnych mężczyzn z Los Angeles: to pierwszy oficjalny sygnał epidemii. Wirusa izolują w 1983 roku w Instytucie Pasteura Françoise Barré-Sinoussi i Luc Montagnier (Nagroda Nobla 2008), a potem zespół Roberta Gallo w 1984; ostateczną nazwę, HIV, otrzymuje w 1986 roku. Dziś wiadomo, że HIV-1 pochodzi od wirusa szympansa z południowo-wschodniego Kamerunu, który przeszedł na człowieka na początku XX wieku; najstarsza dodatnia próbka ludzka pochodzi z 1959 roku z Kinszasy, gdzie epidemia tliła się przez dekady, zanim ją zauważono.
Pierwsze lata to czas niemal pewnej śmierci i stygmatyzacji. AZT, pierwszy lek, pojawia się w 1987 roku z ograniczonym efektem; przełomem jest rok 1996, gdy terapie trójlekowe przedstawione na konferencji w Vancouver zmieniają chorobę śmiertelną w przewlekłą. Następują leczenie jedną tabletką dziennie, profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP, zatwierdzona w Stanach Zjednoczonych w 2012, we Francji w 2016), przesłanie «niewykrywalny = niezakaźny» potwierdzone badaniami z lat 2010., a w 2025 roku pierwsze półroczne zastrzyki profilaktyczne.
Bilans pozostaje ogromny: ponad 44 miliony zmarłych od początku epidemii według UNAIDS i około 41 milionów osób żyjących dziś z wirusem, z czego blisko trzy czwarte leczonych. Żadna szczepionka jeszcze nie powstała; kilka wyleczeń po przeszczepie szpiku («pacjent z Berlina», 2008) pokazuje, że pomysł nie jest absurdalny, ale pozostają wyjątkowe.
Różnice między krajami
Leczenie jest wszędzie takie samo, ale dostęp, programy profilaktyczne, bezpłatność i właściwe placówki różnią się całkowicie między krajami. Strona ogólna o infekcjach przenoszonych drogą płciową wskazuje, gdzie się badać i do kogo się zwrócić.