Skąd pochodzi ta substancja
Współistnieją dwa źródła. Opioidy naturalne i półsyntetyczne pochodzą z maku lekarskiego: morfina, kodeina, heroina, uprawiane historycznie w Afganistanie, a od załamania produkcji afgańskiej coraz częściej w Birmie i Meksyku. Opioidy syntetyczne — fentanyl, karfentanyl, nitazeny — wychodzą z laboratoriów i nie zależą od żadnych zbiorów: kilka kilogramów wystarcza, by zastąpić tony heroiny, co tłumaczy ich rozpowszechnienie i śmiertelność. Podrobiona tabletka sprzedawana jako zwykły lek przeciwbólowy może zawierać śmiertelną dawkę fentanylu, a dwie tabletki z tej samej torebki mogą zawierać bardzo różne dawki.
Trzecie źródło jest medyczne: leki przeciwbólowe przepisane, a potem odsprzedane lub użyte niezgodnie z przeznaczeniem, tramadol i kodeina kupowane w niektórych krajach bez recepty, syropy przeciwkaszlowe.
Trochę historii
Mak uprawia się w Mezopotamii od 5 000 lat — Sumerowie nazywali go «rośliną radości» — a opium figuruje w egipskim papirusie Ebersa. Laudanum, nalewkę z opium na alkoholu, popularyzuje Paracelsus w XVI wieku i Sydenham w XVII; podaje się je niemowlętom, by je uśpić. Wojny opiumowe (1839–1842 i 1856–1860) narzucają Chinom brytyjski handel opium indyjskim, z milionami uzależnionych.
Chemia zmienia skalę: morfinę izoluje w 1804 roku młody niemiecki aptekarz Friedrich Sertürner, strzykawka podskórna pojawia się w 1853 roku, a wojna secesyjna pozostawia dziesiątki tysięcy uzależnionych weteranów — «chorobę żołnierską». Heroina, zsyntetyzowana w 1874 roku, zostaje wprowadzona na rynek przez Bayera w 1898 roku jako «nieuzależniający» lek przeciwkaszlowy. Kodeina (1832), metadon (Niemcy, 1937–1939), nalokson (1961), buprenorfina (1966) i fentanyl (Paul Janssen, 1960) dopełniają rodzinę. Konwencja haska z 1912 roku otwiera kontrolę międzynarodową.
Najpoważniejszy kryzys jest niedawny: od 1996 roku marketing OxyContinu firmy Purdue Pharma przekonuje amerykańskich lekarzy, że silne opioidy są bezpieczne w bólu przewlekłym; następuje fala heroiny około 2010 roku, a potem fala nielegalnego fentanylu od 2013 roku, z ponad 100 000 zgonów z przedawkowania rocznie w Stanach Zjednoczonych w latach 2021–2023. Europa, która od lat 90. rozwinęła leczenie substytucyjne, jak dotąd została w dużej mierze oszczędzona.
W jakich postaciach występuje
- Proszek (heroina brązowa lub biała), wciągany nosem, palony na folii aluminiowej lub wstrzykiwany.
- Tabletki: leki przeciwbólowe użyte niezgodnie z przeznaczeniem lub podróbki zawierające fentanyl.
- Plastry przezskórne z fentanylem, nadużywane przez żucie lub wyciskanie — praktyka szczególnie niebezpieczna, bo plaster zawiera dawki na kilka dni.
- Syropy na bazie kodeiny, często mieszane z napojami gazowanymi i pite w grupie.
Czego szuka osoba zażywająca
Fala ciepła i ulgi, wymazanie bólu fizycznego i psychicznego, uspokojona obojętność. Wiele osób zażywających opisuje nie przyjemność, lecz zniknięcie cierpienia. Tolerancja utrwala się w kilka tygodni: trzeba zwiększać dawkę, by uzyskać to samo działanie, podczas gdy dawka śmiertelna nie rośnie w tej samej proporcji.
Natychmiastowe skutki niepożądane
Nudności i wymioty, świąd, znaczne zaparcia, źrenice szpilkowate, senność. Zagrożeniem jest depresja oddechowa: oddech zwalnia, staje się nieregularny, a potem ustaje. Objawami przedawkowania są sen, z którego nie da się osoby wybudzić, wolny lub chrapliwy oddech, sine wargi i paznokcie, maleńkie źrenice.
Co robić przy przedawkowaniu
Wezwać pomoc. Ułożyć osobę na boku. Podać nalokson, jeśli się go ma: to odtrutka rozpylana do nosa, bezpieczna nawet przy błędnym rozpoznaniu i dostępna bez recepty w coraz większej liczbie krajów. Zostać do przyjazdu służb ratunkowych: nalokson działa krócej niż opioid i trudności z oddychaniem mogą powrócić.
Zagrożenia średnio- i długoterminowe
Utrwalone uzależnienie fizyczne, z przykrym, ale niezagrażającym życiu zespołem odstawiennym: rozlane bóle, biegunka, poty, lęk, bezsenność, przez kilka dni. Przy wstrzykiwaniu dochodzą ropnie, zakażenia serca oraz przenoszenie HIV i wirusowego zapalenia wątroby typu B i C przez wspólny sprzęt. Ryzyko przedawkowania jest największe po okresie abstynencji — wyjście ze szpitala, wyjście z więzienia, powrót z terapii — bo tolerancja spadła, a zwykła dawka się nie zmieniła.
Istnieją skuteczne leczenia substytucyjne, metadon i buprenorfina, które znoszą głód narkotykowy bez wywoływania odurzenia i wyraźnie zmniejszają śmiertelność. Przepisuje się je długoterminowo, czasem na lata: to nie porażka, to leczenie.
Jak rozpoznać zażywanie
Bardzo małe źrenice nawet w półmroku, zasypianie w środku rozmowy, ślady po wstrzyknięciach w zgięciu łokcia lub gdzie indziej, długie rękawy latem, zaparcia, utrata wagi, poczerniałe łyżki, folia aluminiowa, strzykawki, znikanie pieniędzy lub przedmiotów. W badaniu morfina i heroina są wykrywalne w moczu przez dwa do trzech dni; fentanyl i jego analogi wymagają swoistych testów, których nie ma w zwykłych paskach.
Dlaczego działanie jest silniejsze u nastolatka
Przy tej samej masie ciała stężenie osiągane u nastolatka jest wyższe niż u dorosłego. Przede wszystkim układ nagrody dojrzewa dużo wcześniej niż kora przedczołowa, która powinna go hamować: chęć powtórzenia jest silniejsza, a kontrola słabsza, co wyraźnie skraca czas między pierwszym zażyciem a używaniem problemowym. Używanie utrwalone przed osiemnastym rokiem życia zwielokrotnia ryzyko uzależnienia w dorosłości, niezależnie od substancji — także legalnych, takich jak kofeina z napojów energetycznych, alkohol czy nikotyna.
Kiedy bez wahania wezwać pomoc
Utrata przytomności, drgawki, znaczne splątanie, wolny lub nieregularny oddech, sine wargi, ból w klatce piersiowej, bardzo wysoka temperatura, niekontrolowane pobudzenie, myśli samobójcze. W takich sytuacjach wzywa się pomoc i mówi, co zostało zażyte: od tego zależy leczenie, a nikt nie ściga osoby, która dzwoni, by kogoś ratować.