Infekcja
Dwa odrębne pasożyty zestawiono tu razem, bo oba przenoszą się przez bliski kontakt cielesny, w tym seksualny. Wszy łonowe (mendy), czyli wszawica łonowa, to wszy przystosowane do grubych włosów łonowych, pachowych, brody, a czasem rzęs. Świerzb wywołuje mikroskopijny roztocz Sarcoptes scabiei, który drąży korytarze w powierzchownej warstwie skóry, gdzie samica składa jaja. Żadna z tych chorób nie ma związku z brakiem higieny.
Najważniejsze punkty
| Wszawica łonowa | Wesz Phtirus pubis, widoczna gołym okiem, uczepiona nasady włosów |
|---|---|
| Świerzb | Roztocz Sarcoptes scabiei, niewidoczny, drążący norki w skórze |
| Okres wylęgania świerzbu | 2–6 tygodni przy pierwszym zarażeniu, kilka dni przy ponownym |
| Dominujący objaw | Świąd, przy świerzbie nocny i silny |
| Diagnoza | Kliniczna, przez badanie skóry i włosów |
| Leczenie | Miejscowe permetryną lub doustne iwermektyną przy świerzbie |
| Otoczenie | Jednoczesne leczenie niezbędne, nawet bez objawów |
Jak się przenosi
Wszy łonowe przenoszą się przez bezpośredni i długotrwały kontakt, najczęściej seksualny, a znacznie rzadziej przez pościel lub ręczniki: wesz źle przeżywa z dala od gospodarza. Świerzb przenosi się przez długotrwały kontakt skóra do skóry: uścisk dłoni nie wystarczy, ale spanie w tym samym łóżku lub stosunek seksualny wystarcza w zupełności. W postaciach rozległych zakażenie przez bieliznę i pościel staje się realnie możliwe.
Objawy
Wszy łonowe wywołują świąd wzgórka łonowego, czasem drobne niebieskawe plamki na skórze i czarne punkty na bieliźnie; wszy i ich gnidy są widoczne gołym okiem lub pod lupą. Świerzb objawia się silnym świądem, typowo nasilonym w nocy, głównie między palcami, na nadgarstkach, pod pachami, wokół pępka, na narządach płciowych i pośladkach, czasem z widocznymi cienkimi norkami. Twarz u dorosłych jest zwykle oszczędzona.
Badanie
Diagnoza w obu przypadkach jest kliniczna. Przy wszawicy wystarczy zauważyć wszy lub gnidy przyczepione do nasady włosów. Przy świerzbie połączenie nocnego świądu, charakterystycznego umiejscowienia zmian i skupienia przypadków w otoczeniu silnie naprowadza na diagnozę. W razie wątpliwości potwierdzić ją może zeskrobina lub dermatoskopia. Oba zarażenia uzasadniają badanie w kierunku innych infekcji przenoszonych drogą płciową.
Leczenie
Wszawicę łonową leczy się miejscowym środkiem przeciwpasożytniczym, zwykle w dwóch aplikacjach w odstępie tygodnia, by zniszczyć wszy wylęgłe z gnid; golenie nie jest konieczne. Świerzb leczy się permetryną w jednej aplikacji powtórzonej po tygodniu lub doustną iwermektyną w dwóch dawkach w odstępie. W obu przypadkach bieliznę osobistą i pościel trzeba wyprać w 60 °C albo zamknąć w worku na kilka dni.
Bez leczenia
Powikłania wiążą się głównie z drapaniem: nadkażenie bakteryjne, wyprysk, rozległe zmiany z drapania. Świerzb hiperkeratotyczny, zwany norweskim, występuje u osób z obniżoną odpornością lub w podeszłym wieku: jest niezwykle zakaźny i wymaga wzmożonych środków. Świąd może utrzymywać się dwa do czterech tygodni po skutecznym leczeniu, co nie oznacza niepowodzenia.
Zapobieganie
- Leczyć jednocześnie wszystkich partnerów i wszystkie osoby mieszkające pod jednym dachem, nawet bez objawów.
- Prać bieliznę w 60 °C albo zamknąć ją w plastikowym worku na co najmniej trzy dni.
- Nie dzielić się ręcznikami, pościelą ani ubraniami podczas epizodu.
- Wykorzystać wizytę do pełnego badania w kierunku innych infekcji.
Po diagnozie
- Leczyć otoczenie tego samego dnia: leczenie rozłożone w czasie prowadzi do natychmiastowego ponownego zarażenia.
- Kontynuować leczenie objawowe świądu, który często utrzymuje się po wyleczeniu.
- Zgłosić się ponownie, jeśli świąd trwa dłużej niż dwa tygodnie po zakończeniu leczenia lub pojawiają się nowe zmiany.
- W razie potrzeby poinformować placówkę zbiorową: świerzb szybko krąży w instytucjach.
Do zapamiętania
Świąd utrzymujący się kilka tygodni po leczeniu nie oznacza, że pasożyt nadal tam jest: skóra potrzebuje czasu, by się uspokoić. Powtarzanie kuracji bez porady lekarskiej jest bezużyteczne i drażniące.
Trochę historii
Wesz łonowa towarzyszy ludzkości od bardzo dawna: badania genetyczne pokazują, że pochodzi od wszy goryla, która przeszła na naszych przodków około trzech milionów lat temu. Świerzb zajmuje natomiast osobne miejsce w historii medycyny: w 1687 roku w Livorno Giovanni Cosimo Bonomo i Diacinto Cestoni opisują roztocza, którego wydobyli z norek w skórze, i twierdzą, że to on jest przyczyną choroby — po raz pierwszy ludzką chorobę przypisano żywemu organizmowi widocznemu pod mikroskopem. Ich odkrycie idzie w zapomnienie i trzeba czekać do 1834 roku, by korsykański student Simon-François Renucci pokazał w paryskim szpitalu Saint-Louis, jak wydobyć pasożyta igłą.
Leczeniem długo były maść siarkowa i nafta; benzoesan benzylu pojawia się w 1937 roku, lindan w 1948 — zakazany w Unii Europejskiej w 2008 roku ze względu na toksyczność —, permetryna w latach 1980., a doustna iwermektyna w latach 1990., która pozwala leczyć za jednym razem cały dom opieki lub szkołę.
Rzadki przypadek wśród infekcji przenoszonych drogą płciową: wszawica łonowa cofa się. Kliniki australijskie i brytyjskie zauważyły już w 2006 roku niemal zanik przypadków, przypisywany upowszechnieniu całkowitej depilacji — pasożyt nie ma się już gdzie uczepić.
Różnice między krajami
Dwie banalne parazytozy, których postępowanie różni się głównie dostępnością iwermektyny i refundacją.
- Iwermektyna doustna. Bardzo praktyczna do leczenia całego ogniska, nie wszędzie jest zarejestrowana w tym wskazaniu, co gdzie indziej zmusza do ograniczenia się do leczenia miejscowego.
- Refundacja. Leczenie miejscowe jest refundowane w niektórych krajach, a w innych w całości obciąża pacjenta, co bardzo waży, gdy trzeba leczyć całe gospodarstwo domowe.
- Masowe kampanie leczenia. W regionach, gdzie świerzb jest hiperendemiczny, zwłaszcza na Pacyfiku i w niektórych obszarach Afryki, kampanie leczenia całych populacji spowodowały spadek chorobowości.
- Epidemie w placówkach. Protokoły postępowania w instytucjach bardzo się różnią, choć logika jest wszędzie ta sama: leczyć wszystkich tego samego dnia.
- Zgłaszanie. Niektóre kraje nakazują zgłoszenie w placówkach zbiorowych, inne nie.