Infekcja
Opryszczkę narządów płciowych wywołują wirusy Herpes simplex typu 1 i typu 2. Typ 2 klasycznie odpowiadał za postać genitalną, a typ 1 za opryszczkę wargową, ale proporcje się zmieniły: w kilku krajach zakażenia narządów płciowych wirusem HSV-1 u dorosłych się nasilają (WHO, 2024). Raz nabyty wirus pozostaje na całe życie w zwojach nerwowych i może się reaktywować, ale wiele zakażonych osób nigdy nie ma rozpoznanego nawrotu.
Najważniejsze punkty
| Czynnik | Wirus Herpes simplex typu 1 lub 2 |
|---|---|
| Okres wylęgania | 2–12 dni przy objawowym zakażeniu pierwotnym |
| Postacie bezobjawowe | Zdecydowana większość: większość nosicieli o tym nie wie |
| Test | PCR z wymazu ze zmiany; serologia ma małe znaczenie jako badanie przesiewowe |
| Wyleczenie | Nie: infekcja jest trwała, ale leki ją kontrolują |
| Wydzielanie wirusa bez zmian | Częste: to główna droga zakażenia |
| Częstość | Około 846 milionów osób w wieku 15–49 lat na świecie w 2020 roku, HSV-1 i HSV-2 łącznie |
| Ciąża | Poważne ryzyko dla noworodka, zwłaszcza przy późnym zakażeniu pierwotnym |
Wirus bardzo rozpowszechniony
Według szacunków WHO na rok 2020 około 846 milionów osób w wieku 15–49 lat żyje z opryszczką narządów płciowych, czyli ponad jedna na pięć osób w tej grupie wiekowej (WHO, 2024). Ta liczba obejmuje oba wirusy: sumuje zakażenia narządów płciowych HSV-2 (520 milionów) i HSV-1 (376 milionów), przy czym 50 milionów osób ma oba (WHO, 2024). Co najmniej jedna osoba na sekundę, czyli 42 miliony rocznie, zakażałaby się opryszczką narządów płciowych (WHO, 2024).
Tak wysoka liczba wynika też z tego, że zakażenie najczęściej pozostaje niezauważone: w większości przypadków wywołuje niewiele objawów lub nie wywołuje ich wcale (WHO, 2024). Mimo to ponad 200 milionów osób w wieku 15–49 lat przeszło w 2020 roku co najmniej jeden epizod objawowy (WHO, 2024). To globalne szacunki oparte na modelach matematycznych, które nic nie mówią o ryzyku konkretnej osoby. Wielu nosicieli nie wie więc, że nimi jest, a ta częstość jest najlepszym powodem, by mówić o tym bez wstydu: sama WHO zauważa, że opryszczka narządów płciowych jest zbyt mało badana z powodu piętna, które ją otacza (WHO, 2024).
Wirus przeziębienia wargowego może też dotyczyć narządów płciowych
HSV-1 szerzy się głównie w dzieciństwie, przez ślinę lub kontakt ze skórą wokół ust, i wywołuje opryszczkę jamy ustnej, w tym przeziębienie na wardze (WHO, 2024). Jednak osoba, która nigdy nie zetknęła się z HSV-1, może zakazić się nim podczas kontaktu seksualnego i wtedy mieć zakażenie narządów płciowych w okresie dojrzewania lub w wieku dorosłym (WHO, 2024). Ten sam wirus może więc dawać zarówno opryszczkę wargową, jak i opryszczkę narządów płciowych.
Szacunki z 2020 roku nie wykazują praktycznie żadnej zmiany częstości genitalnego HSV-2 w porównaniu z 2016 rokiem, natomiast liczba zakażeń narządów płciowych HSV-1 jest wyższa (WHO, 2024). WHO przypuszcza, że spadek zakażeń jamy ustnej w dzieciństwie, związany z mniejszym zagęszczeniem ludzi i lepszą higieną, pozostawia więcej dorosłych podatnych na wirusa; autorzy zaznaczają, że wzrost może też częściowo wynikać ze zmian metod i nowych źródeł danych (WHO, 2024). Genitalny HSV-2 pozostaje z punktu widzenia zdrowia publicznego poważniejszy: znacznie częściej powoduje nawroty, odpowiada za około 90 % epizodów objawowych i wiąże się z trzykrotnie wyższym ryzykiem zakażenia HIV (WHO, 2024).
Jak się przenosi
Wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt ze zmianą, ale także — i przede wszystkim — w okresach bezobjawowego wydzielania: wirus jest obecny na błonie śluzowej bez żadnych widocznych oznak. Dlatego większość zakażeń następuje poza nawrotami i dlatego nie można być pewnym, że się nie zakaża, ufając wyglądowi. Opryszczka wargowa może przenieść opryszczkę narządów płciowych podczas kontaktu oralnego.
Objawy
Zakażenie pierwotne, gdy jest objawowe, jest najsilniejsze: skupiska bolesnych pęcherzyków przechodzących w owrzodzenia, pieczenie, gorączka, powiększone węzły chłonne, trudności w oddawaniu moczu. Trwa od jednego do trzech tygodni. Nawroty są krótsze i mniej intensywne, często poprzedzone zapowiadającym mrowieniem lub pieczeniem, i z latami zwykle się rozrzedzają. U wielu osób infekcja nigdy nie objawia się w rozpoznawalny sposób.
Badanie
Diagnozę stawia się metodą PCR z wymazu ze zmiany, najlepiej pobranego na samym początku nawrotu. Serologia, wykrywająca przeciwciała, nie mówi, gdzie znajduje się infekcja, i nie jest zalecana jako systematyczne badanie przesiewowe: dodatni wynik u osoby bez objawów przynosi więcej niepokoju niż użytecznych informacji. Zachowuje znaczenie w konkretnych sytuacjach, zwłaszcza w związku z ciążą.
Leczenie
Leki przeciwwirusowe, acyklowir lub walacyklowir, nie eliminują wirusa, ale skracają nawroty i zmniejszają ich nasilenie. Można je przyjmować doraźnie od pierwszych oznak albo stale, gdy nawroty są częste lub by zmniejszyć ryzyko przeniesienia na niezakażonego partnera. Leczenie stałe jest dobrze tolerowane i wyraźnie zmniejsza częstość nawrotów.
Bez leczenia
U dorosłego z prawidłową odpornością opryszczka narządów płciowych to przede wszystkim dolegliwość fizyczna i psychiczna, czasem ciężka. Poważne powikłania dotyczą noworodka: opryszczka noworodkowa, rzadka, ale groźna, występuje głównie wtedy, gdy matka przechodzi zakażenie pierwotne pod koniec ciąży. Opryszczka zwiększa też ryzyko nabycia HIV w razie ekspozycji, bo owrzodzenia stanowią wrota zakażenia.
Zapobieganie
- Prezerwatywa używana regularnie zmniejsza ryzyko o około 30 %: nie osłania wszystkich miejsc, gdzie może być wirus.
- Unikać wszelkich kontaktów podczas nawrotu, od pierwszego mrowienia do pełnego zagojenia.
- Stałe leczenie przeciwwirusowe wyraźnie zmniejsza przenoszenie na niezakażonego partnera.
- Zgłosić infekcję na początku ciąży: od tego zależą nadzór i postępowanie przy porodzie.
Po diagnozie
- Poinformować partnera: to warunek skutecznej profilaktyki, a infekcja jest zbyt częsta, by ją dramatyzować.
- Rozpoznać własne czynniki wywołujące: zmęczenie, stres, miesiączka, słońce, gorączka.
- Przy objawach opryszczki narządów płciowych WHO zaleca zaproponować badanie w kierunku HIV (WHO, 2024). Więcej informacji: strona o HIV.
- Recepta zawczasu pozwala zacząć leczenie od pierwszych oznak, co wyraźnie zmienia czas trwania nawrotu.
- W razie ciąży zgłosić to już na pierwszej wizycie.
Stan badań
Obecnie nie ma leku na opryszczkę, a leczenie jedynie łagodzi objawy (WHO, 2024). Autorzy najnowszych szacunków światowych uznają za konieczne nowe leczenie i nowe szczepionki, a WHO wspiera badania nad szczepionkami, terapiami i mikrobicydami miejscowymi (WHO, 2024); karta informacyjna WHO nie opisuje żadnej dostępnej szczepionki (WHO, 2025). Badanie przytaczane przez WHO szacuje koszt ekonomiczny opryszczki narządów płciowych na około 35 miliardów dolarów amerykańskich rocznie na świecie, w wydatkach zdrowotnych i utraconej produktywności (WHO, 2024). Żadne z tych prac nie doprowadziło dotąd do szczepionki ani leczenia przyczynowego według tych źródeł (sprawdzono 28 października 2026).
Do zapamiętania
Żadna osoba będąca nosicielem nie może zagwarantować, że nie zakazi, nawet bez zmian. Dlatego prawdziwym środkiem zapobiegawczym jest poinformowanie partnera, a nie obserwacja objawów.
Trochę historii
Słowo pochodzi od greckiego herpein, «pełzać», i występuje już u Hipokratesa na oznaczenie zmian rozprzestrzeniających się po skórze. Opryszczkę narządów płciowych jako odrębną jednostkę opisuje w 1736 roku francuski lekarz Jean Astruc w traktacie o chorobach wenerycznych. W 1873 roku Émile Vidal dowodzi, że choroba jest zakaźna, przenosząc ją z jednej osoby na drugą; w 1919 roku Löwenstein przenosi wirusa na rogówkę królika, co dowodzi, że to rzeczywiście wirus.
Trzeba czekać do lat 1960., by odróżnić dwa wirusy: HSV-1, głównie ustny, i HSV-2, głównie genitalny — rozdział ustalony przez Karla Schneweisa w 1962 roku, a potwierdzony przez André Nahmiasa i Waltera Dowdle'a w 1968. Acyklowir, odkryty w 1974 roku w zespole Gertrude Elion w Burroughs Wellcome i wprowadzony na rynek na początku lat 1980., jest pierwszym naprawdę selektywnym lekiem przeciwwirusowym: przyniesie Elion Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny w 1988 roku. Walacyklowir i famcyklowir są jego potomkami.
Początek lat 1980. to także czas paniki moralnej w Stanach Zjednoczonych: w sierpniu 1982 roku magazyn Time poświęca okładkę opryszczce, «nowej szkarłatnej literze». AIDS, które pojawia się w tym samym roku, szybko zepchnie ten lęk na drugi plan — ale wstyd związany z niezwykle banalną infekcją stąd się bierze. Nadal nie ma żadnej szczepionki, mimo powtarzanych prób od lat 1990.
Różnice między krajami
To infekcja z tej listy, przy której różnice między krajami są najmniejsze: żaden kraj nie prowadzi badań przesiewowych, a leczenie jest wszędzie takie samo.
- Nigdzie badań przesiewowych. Przesiewowej serologii u osoby bez objawów nie zaleca się w żadnym kraju: generuje niepokój bez wykazanej korzyści.
- Refundacja leków przeciwwirusowych. Główna różnica jest finansowa: leczenie nawrotów jest refundowane w wielu krajach, stałe leczenie zapobiegawcze — rzadziej.
- Dostępność. Acyklowir figuruje na liście leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia i jest szeroko dostępny, także jako tani generyk.
- Postępowanie przy porodzie. Zalecenia dotyczące cesarskiego cięcia przy późnym zakażeniu pierwotnym nieco się różnią, ale zasada jest wszędzie taka sama.
- Opryszczka noworodkowa. Częściej zgłaszana w krajach ze zorganizowanym nadzorem, co odzwierciedla raczej wykrywanie niż rzeczywistą różnicę w zapadalności.
