Infekcja
Opryszczkę narządów płciowych wywołują wirusy Herpes simplex typu 1 i typu 2. Typ 2 klasycznie odpowiadał za postać genitalną, a typ 1 za opryszczkę wargową, ale proporcje się zmieniły: w kilku krajach typ 1, przenoszony podczas kontaktów oralnych, stał się pierwszą przyczyną opryszczki narządów płciowych u młodych dorosłych. Raz nabyty wirus pozostaje na całe życie w zwojach nerwowych i może się reaktywować, ale wiele zakażonych osób nigdy nie ma rozpoznanego nawrotu.
Najważniejsze punkty
| Czynnik | Wirus Herpes simplex typu 1 lub 2 |
|---|---|
| Okres wylęgania | 2–12 dni przy objawowym zakażeniu pierwotnym |
| Postacie bezobjawowe | Zdecydowana większość: większość nosicieli o tym nie wie |
| Test | PCR z wymazu ze zmiany; serologia ma małe znaczenie jako badanie przesiewowe |
| Wyleczenie | Nie: infekcja jest trwała, ale leki ją kontrolują |
| Wydzielanie wirusa bez zmian | Częste: to główna droga zakażenia |
| Ciąża | Poważne ryzyko dla noworodka, zwłaszcza przy późnym zakażeniu pierwotnym |
Jak się przenosi
Wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt ze zmianą, ale także — i przede wszystkim — w okresach bezobjawowego wydzielania: wirus jest obecny na błonie śluzowej bez żadnych widocznych oznak. Dlatego większość zakażeń następuje poza nawrotami i dlatego nie można być pewnym, że się nie zakaża, ufając wyglądowi. Opryszczka wargowa może przenieść opryszczkę narządów płciowych podczas kontaktu oralnego.
Objawy
Zakażenie pierwotne, gdy jest objawowe, jest najsilniejsze: skupiska bolesnych pęcherzyków przechodzących w owrzodzenia, pieczenie, gorączka, powiększone węzły chłonne, trudności w oddawaniu moczu. Trwa od jednego do trzech tygodni. Nawroty są krótsze i mniej intensywne, często poprzedzone zapowiadającym mrowieniem lub pieczeniem, i z latami zwykle się rozrzedzają. U wielu osób infekcja nigdy nie objawia się w rozpoznawalny sposób.
Badanie
Diagnozę stawia się metodą PCR z wymazu ze zmiany, najlepiej pobranego na samym początku nawrotu. Serologia, wykrywająca przeciwciała, nie mówi, gdzie znajduje się infekcja, i nie jest zalecana jako systematyczne badanie przesiewowe: dodatni wynik u osoby bez objawów przynosi więcej niepokoju niż użytecznych informacji. Zachowuje znaczenie w konkretnych sytuacjach, zwłaszcza w związku z ciążą.
Leczenie
Leki przeciwwirusowe, acyklowir lub walacyklowir, nie eliminują wirusa, ale skracają nawroty i zmniejszają ich nasilenie. Można je przyjmować doraźnie od pierwszych oznak albo stale, gdy nawroty są częste lub by zmniejszyć ryzyko przeniesienia na niezakażonego partnera. Leczenie stałe jest dobrze tolerowane i wyraźnie zmniejsza częstość nawrotów.
Bez leczenia
U dorosłego z prawidłową odpornością opryszczka narządów płciowych to przede wszystkim dolegliwość fizyczna i psychiczna, czasem ciężka. Poważne powikłania dotyczą noworodka: opryszczka noworodkowa, rzadka, ale groźna, występuje głównie wtedy, gdy matka przechodzi zakażenie pierwotne pod koniec ciąży. Opryszczka zwiększa też ryzyko nabycia HIV w razie ekspozycji, bo owrzodzenia stanowią wrota zakażenia.
Zapobieganie
- Prezerwatywa zmniejsza ryzyko o około połowę: nie osłania wszystkich miejsc, gdzie może być wirus.
- Unikać wszelkich kontaktów podczas nawrotu, od pierwszego mrowienia do pełnego zagojenia.
- Stałe leczenie przeciwwirusowe wyraźnie zmniejsza przenoszenie na niezakażonego partnera.
- Zgłosić infekcję na początku ciąży: od tego zależą nadzór i postępowanie przy porodzie.
Po diagnozie
- Poinformować partnera: to warunek skutecznej profilaktyki, a infekcja jest zbyt częsta, by ją dramatyzować.
- Rozpoznać własne czynniki wywołujące: zmęczenie, stres, miesiączka, słońce, gorączka.
- Recepta zawczasu pozwala zacząć leczenie od pierwszych oznak, co wyraźnie zmienia czas trwania nawrotu.
- W razie ciąży zgłosić to już na pierwszej wizycie.
Do zapamiętania
Żadna osoba będąca nosicielem nie może zagwarantować, że nie zakazi, nawet bez zmian. Dlatego prawdziwym środkiem zapobiegawczym jest poinformowanie partnera, a nie obserwacja objawów.
Trochę historii
Słowo pochodzi od greckiego herpein, «pełzać», i występuje już u Hipokratesa na oznaczenie zmian rozprzestrzeniających się po skórze. Opryszczkę narządów płciowych jako odrębną jednostkę opisuje w 1736 roku francuski lekarz Jean Astruc w traktacie o chorobach wenerycznych. W 1873 roku Émile Vidal dowodzi, że choroba jest zakaźna, przenosząc ją z jednej osoby na drugą; w 1919 roku Löwenstein przenosi wirusa na rogówkę królika, co dowodzi, że to rzeczywiście wirus.
Trzeba czekać do lat 1960., by odróżnić dwa wirusy: HSV-1, głównie ustny, i HSV-2, głównie genitalny — rozdział ustalony przez Karla Schneweisa w 1962 roku, a potwierdzony przez André Nahmiasa i Waltera Dowdle'a w 1968. Acyklowir, odkryty w 1974 roku w zespole Gertrude Elion w Burroughs Wellcome i wprowadzony na rynek na początku lat 1980., jest pierwszym naprawdę selektywnym lekiem przeciwwirusowym: przyniesie Elion Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny w 1988 roku. Walacyklowir i famcyklowir są jego potomkami.
Początek lat 1980. to także czas paniki moralnej w Stanach Zjednoczonych: w sierpniu 1982 roku magazyn Time poświęca okładkę opryszczce, «nowej szkarłatnej literze». AIDS, które pojawia się w tym samym roku, szybko zepchnie ten lęk na drugi plan — ale wstyd związany z niezwykle banalną infekcją stąd się bierze. Nadal nie ma żadnej szczepionki, mimo powtarzanych prób od lat 1990.
Różnice między krajami
To infekcja z tej listy, przy której różnice między krajami są najmniejsze: żaden kraj nie prowadzi badań przesiewowych, a leczenie jest wszędzie takie samo.
- Nigdzie badań przesiewowych. Przesiewowej serologii u osoby bez objawów nie zaleca się w żadnym kraju: generuje niepokój bez wykazanej korzyści.
- Refundacja leków przeciwwirusowych. Główna różnica jest finansowa: leczenie nawrotów jest refundowane w wielu krajach, stałe leczenie zapobiegawcze — rzadziej.
- Dostępność. Acyklowir figuruje na liście leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia i jest szeroko dostępny, także jako tani generyk.
- Postępowanie przy porodzie. Zalecenia dotyczące cesarskiego cięcia przy późnym zakażeniu pierwotnym nieco się różnią, ale zasada jest wszędzie taka sama.
- Opryszczka noworodkowa. Częściej zgłaszana w krajach ze zorganizowanym nadzorem, co odzwierciedla raczej wykrywanie niż rzeczywistą różnicę w zapadalności.