Czym jest
Kamasutra — dosłownie «aforyzmy o pożądaniu» — to traktat napisany w sanskrycie w północnych Indiach, prawdopodobnie w III wieku naszej ery. Należy do literatury uczonej traktującej o trzech celach życia: dharmie (obowiązek, cnota), arcie (pomyślność, władza) i kamie (pożądanie, przyjemność zmysłów). Tak jak inne teksty skodyfikowały politykę czy medycynę, ten kodyfikuje przyjemność: napisany zwięzłą prozą przetykaną wersami, w formie numerowanych reguł, zwraca się do nagaraki, wykształconego i zamożnego mieszczanina, któremu wyjaśnia, jak żyć, kochać, uwodzić i żenić się. Nie jest to ani księga religijna, ani ilustrowany podręcznik: erotyczne miniatury, które się z nią kojarzą, są dziełem malarzy mogolskich i radźpuckich ponad tysiąc lat późniejszych.
Kto ją napisał
Autor nazywa się Watsjajana Mallanaga. Nie wiadomo o nim prawie nic poza tym, co sam mówi: bramiński uczony, który twierdzi, że ułożył swoją księgę «w czystości i najwyższej medytacji», streszczając dawniejsze, dziś zaginione traktaty — cytuje Babhrawję, Śwetaketu i pół tuzina innych —, dla dobra świata, a nie z namiętności. Tekst był potem komentowany; najsłynniejszy komentarz, Dźajamangala Jaśodhary z XIII wieku, to ten, za którym idzie większość przekładów.
Europa odkrywa go późno i źle. Pierwszy przekład angielski, opublikowany w 1883 roku pod nazwiskiem podróżnika Richarda Burtona — w rzeczywistości dzieło indyjskich uczonych Bhagvanlala Indrajiego i Shivarama Bhide, z Forsterem Arbuthnotem —, drukowany prywatnie, by obejść wiktoriańską cenzurę, zniekształca tekst: wymazuje część tego, co dotyczy przyjemności kobiet, i dodaje interpretacje. A jednak to on uczynił z Kamasutry synonim akrobatycznych pozycji. Istnieją przekłady wierne: Alaina Daniélou po francusku (1992), z dawnymi komentarzami, oraz Wendy Doniger i Sudhira Kakara po angielsku (2002).
Co zawiera
Księga liczy siedem części, trzydzieści sześć rozdziałów i około 1 250 aforyzmów. Tylko druga część — jedna piąta tekstu — traktuje o zjednoczeniu seksualnym.
- Księga 1, zagadnienia ogólne: trzy cele życia, miejsce przyjemności, sześćdziesiąt cztery sztuki, które powinna znać osoba wykształcona (śpiew, muzyka, rysunek, gry, kuchnia, sztuka konwersacji…), dzień mieszczanina, jego przyjaciele i pośrednicy.
- Księga 2, zjednoczenie seksualne: typy kochanków według temperamentu i anatomii, uściski, pocałunki, pieszczoty, ślady paznokci i zębów, pozycje — około dwudziestu, opisanych w kilku linijkach —, seks oralny, uderzenia i krzyki, odwrócone role, to, co dzieje się przed i po. To tu pojawia się słynna lista sześćdziesięciu czterech praktyk.
- Księga 3, zdobywanie żony: wybór, zaręczyny, a przede wszystkim powolność: autor zaleca zdobywanie zaufania młodej żony przez kilka dni przed jakimkolwiek kontaktem, bo kobieta zmuszona «nabiera nienawiści do stosunku i do mężczyzny».
- Księga 4, żona: życie zamężnej kobiety, prowadzenie domu, współżony.
- Księga 5, żony innych: uwodzenie cudzołożne, jego pośrednicy, jego ryzyka — część najbardziej kłopotliwa dla dzisiejszego czytelnika i najbardziej pouczająca o ówczesnym społeczeństwie.
- Księga 6, kurtyzany: ich sztuka, ich stawki, ich strategie.
- Księga 7, sekrety: przepisy na uwodzenie, afrodyzjaki, maści i sposoby «zwiększania wigoru» — część najbliższa magii.
Co mówi o przyjemności kobiety
To jej prawdziwa osobliwość na tamte czasy: tekst stwierdza, że przyjemność kobiety istnieje, że ma własne rytmy — wolniej nadchodzi, mówi, i dlatego trzeba zacząć od tego, co wznosi jej pożądanie —, że kobieta może przejąć inicjatywę i że celem mężczyzny jest być kochanym, a nie tylko zaspokojonym. Opisuje oznaki kobiecego pobudzenia i zaspokojenia i przyznaje, że kobiety, jak mężczyźni, mają różne temperamenty i apetyty. Wszystko to w społeczeństwie głęboko nierównym, co czyni tekst zarazem nowoczesnym i przestarzałym.
Jak z niej dziś korzystać
Nie jak z katalogu pozycji: te, które opisuje, są nieliczne, często pobieżne i czasem anatomicznie ryzykowne, a sprzedawane dziś ilustrowane książki «według Kamasutry» wymyślają większość treści. Tekst jest bardziej użyteczny jako przypomnienie trzech rzeczy, które seksuologia potwierdza: przyjemność przygotowuje się długo przed aktem — pocałunki, pieszczoty i masaże zajmują u Watsjajany więcej miejsca niż penetracja; kobiece pożądanie ma własny czas, a wymuszanie go gasi; a różnorodność — postaw, miejsc, ról — utrzymuje ochotę. Jego lista sześćdziesięciu czterech praktyk może posłużyć za punkt wyjścia do rozmowy we dwoje o tym, czego każde chciałoby spróbować, co odrzuca i czego nigdy nie odważyło się zaproponować — co pozostaje, dla pary, najpłodniejszym użyciem księgi sprzed siedemnastu wieków.
Nie jest jedyna w swoim rodzaju: Indie wydały potem Ratirahasję Kokkoki (XII wiek) i Ananga Rangę Kaljanamalli (XVI wiek), świat arabski Ogród pachnący szejka Nefzawiego (XV wiek), Chiny podręczniki «alkowy» już od dynastii Han. Żaden nie mówi o zgodzie w tym sensie, w jakim ją dziś rozumiemy: to dzisiejsza lektura musi ją wnieść.