Wybór imienia: wolność w granicach
Współistnieją trzy modele. Niektóre kraje prowadzą listę dopuszczonych imion, a wyjście poza listę wymaga zezwolenia. Inne zostawiają pełną swobodę. Większość stosuje model pośredni: swoboda co do zasady, z kontrolą kierownika urzędu stanu cywilnego lub prokuratora, gdy imię wydaje się sprzeczne z interesem dziecka — ośmieszające, obraźliwe, oznaczające rzecz lub markę. To model polski: ustawa Prawo o aktach stanu cywilnego pozwala nadać najwyżej dwa imiona, zakazuje imion ośmieszających, nieprzyzwoitych i w formie zdrobniałej, dopuszcza imiona obce niezależnie od obywatelstwa rodziców, a imię niewskazujące płci tylko wtedy, gdy w powszechnym rozumieniu jest przypisane do danej płci. Kierownik USC odmawia wpisu, a rodzice mogą odwołać się do wojewody i do sądu.
Dwa ograniczenia techniczne wracają często: znaki diakrytyczne przyjmowane lub nie przez rejestry, i dopuszczalna liczba imion. Wydają się anegdotyczne aż do dnia, w którym zagraniczny system informatyczny odrzuci nazwisko.
Przekazać nazwisko
Ruch międzynarodowy jest wyraźny: od automatycznego przekazywania nazwiska ojca przeszło się do wyboru między dwoma nazwiskami, a nawet do ich połączenia. W Polsce małżonkowie oświadczają przy ślubie, jakie nazwisko będą nosić dzieci — ojca, matki lub połączone z obu, najwyżej dwuczłonowe; w braku oświadczenia dziecko nosi nazwisko złożone z nazwiska matki i dołączonego nazwiska ojca. Tam, gdzie rodzice się nie zgadzają, prawo przewiduje regułę rozstrzygającą — porządek alfabetyczny, losowanie lub decyzję sądu, zależnie od kraju. Kilka systemów wymaga ponadto, by wszystkie dzieci tej samej pary nosiły to samo nazwisko.
Nazwisko po ślubie: duża różnica kulturowa
W Polsce każde z małżonków wybiera przy ślubie: zachować swoje nazwisko, przyjąć nazwisko drugiego lub połączyć oba, najwyżej w dwa człony; w praktyce większość kobiet wciąż przyjmuje nazwisko męża, ale nikt nie musi. W wielu innych krajach żona może przyjąć nazwisko męża jedynie jako nazwisko używane: akt stanu cywilnego się nie zmienia. Kilka krajów zniosło wszelki wpływ małżeństwa na nazwisko — co dezorientuje pary przybyłe z zewnątrz i komplikuje czasem ich dokumenty tożsamości.
Zmienić imię lub nazwisko
Istnieją trzy drogi zależnie od kraju: oświadczenie przed urzędem stanu cywilnego, zezwolenie administracyjne po zbadaniu ważnego powodu i droga sądowa. W Polsce zmianę imienia lub nazwiska dopuszcza ustawa z 2008 roku z «ważnych powodów» — nazwisko ośmieszające, używane od lat inne nazwisko, powrót do nazwiska rodowego — decyzją kierownika urzędu stanu cywilnego, bez sądu. Tendencja jest ku upraszczaniu: coraz więcej krajów przeniosło kompetencję ze szczebla centralnego do gminy i stworzyło procedurę oświadczeniową dla osób transpłciowych, bez wymogu medycznego ani sądu — Polska pozostaje przy drodze sądowej.
Prawdziwa praca zaczyna się później
Uzyskanie decyzji jest szybkie; aktualizacja tożsamości nie. Najpierw paszport i dowód osobisty, potem rejestr PESEL, bank, pracodawca, ZUS i NFZ, prawo jazdy, ubezpieczenia, dyplomy i rejestry zawodowe. Poproście o kilka odpisów aktu: każda instytucja będzie chciała swój, i zachowajcie na całe życie dokument łączący stare i nowe nazwisko.
Sprawa ważniejsza od wszystkich innych
W części świata pytaniem nie jest wybór imienia, lecz rejestracja urodzenia. Dziecko niezgłoszone nie ma aktu urodzenia, a więc dostępu do szkoły, egzaminów, dokumentów tożsamości ani dziedziczenia. Terminy zgłoszenia są krótkie, a ich przekroczenie wymaga długiego postępowania sądowego. Zgłoście, poproście o kilka odpisów i zachowajcie je.
Prawo kraj po kraju
Ramy prawne, formalności, terminy i koszty różnią się w poszczególnych krajach: kto może sprzeciwić się imieniu, jak porządkuje się i przekazuje nazwiska, ile kosztuje i jak długo trwa zmiana. Karty krajów serwisu zbierają, dla Polski i krajów polskiej emigracji, obowiązujące prawo rodzinne i przydatne adresy.