1996: psikiyatrlar arasında bir şaka
Temmuz 1996’da, internet psikolojisine ayrılmış ve Amerikalı psikiyatrların izlediği bir forumda bir hekim, Amerikan başvuru el kitabından birebir uyarlanmış bir tanı ölçütleri listesiyle birlikte bir “internet bağımlıları destek grubu” önerisi yayımladı. Sayfanın adresinde humor sözcüğü vardı. Bu bir şakaydı ve yazarı bunu sonradan söyledi.
Liste, okumasını bilen için komikti. “Psikomotor ajitasyon”, kaygı, takıntılı düşünceler — ve “parmakların istemli ya da istemsiz tıkırdatma hareketleri” içeren bir yoksunluk sendromunu tarif ediyordu; sanki internetten yoksun kalan kişi boşlukta tuşlara basmayı sürdürüyormuş gibi. Geri kalanı için, var olan sınıflandırmada “patolojik kumar” yerine “internet” yazmak yetiyordu: parodi bütünüyle bu kopyala-yapıştırdan ibaretti.
Forum çok okunuyordu. Bazı okurlar listeyi ciddiye aldı. Kavram, hiçbir araştırma onu kanıtlamamışken, birkaç ay içinde önce internette, sonra basında yayıldı.
Devralınması ve çıkar çatışması
Amerikalı bir psikolog ertesi yıl bundan on maddelik bir anket çıkardı ve bir meslek kongresinde sundu. Maddeler şakadakileri nokta nokta yineler: sürekli zihinsel meşguliyet, geçirilen süreyi artırma ihtiyacı, denetleyememe, bağlantı kesilince sinirlilik, yakın çevreye yalan söyleme, iş ya da öğrenim için risk. Dört olumlu yanıt bir kişiyi bağımlı olarak sınıflandırmaya yetiyordu.
O dönemde nadiren hatırlatılan üç zayıflık bugün göze batıyor:
- Örneklem. Kurucu çalışma çevrim içi olarak, internetten toplanan gönüllülerle yürütüldü. İnternet bağımlılığı üzerine bir anketi internette yanıtlayan kişiler nüfusun bir örneklemi değildir: bu, katıksız seçim yanlılığıdır.
- Ölçütler. Başka bir bozukluktan ödünç alınmışlardı. “İşe yaradıklarını” saptamak hiçbir şeyi kanıtlamaz: yeterince genel bir liste her zaman birilerini sınıflandırır.
- Çıkar çatışması. Anketin yazarı ayrıca internet bağımlılığını tedavi eden ücretli bir hizmeti yönetiyordu. Hastalığı tanımlayan kişi ilacını satmamalıdır.
Araştırmanın yine de gösterdiği
Bu ilk çalışmanın bir sonucu zamana iyi dayandı: sorun yaratan “internet” değil, belirli kullanımlardı. Yanıt verenlerin küçük bir azınlığı yalnızca “gezindiğini” söylüyordu; büyük bölümü sohbet ortamları ile ağ üzerinden oynanan oyunlar arasında dağılıyordu. Bilgiye bakmak ise hiçbir yerde görünmüyordu. Yirmi beş yıl sonra gerçek ilerlemeler tam olarak bu noktada oldu.
Tıp sonunda nerede karar kıldı
Tartışma bir “internet bağımlılığının” tanınmasıyla sonuçlanmadı. Çok daha dar biçimde, belirli bir kullanıma bağlı bir bozukluğun tanınmasıyla sonuçlandı:
| Uluslararası Hastalık Sınıflandırması (DSÖ) | Video oyunu oynama bozukluğu, 2022’de yürürlüğe giren on birinci revizyondan beri burada başlı başına bir tanı olarak yer alır. On iki ay boyunca üç ölçüt: oyun üzerindeki denetimin yitirilmesi, oyuna öteki etkinliklere göre giderek artan bir öncelik verilmesi, olumsuz sonuçlara rağmen sürdürülmesi — işlevsellikte belirgin bir bozulmayla birlikte. |
|---|---|
| Amerikan el kitabı (DSM-5) | İnternette oyun oynama bozukluğu burada “ek çalışmalar için önerilen durumlar” bölümünde yer alır: bir bekleme statüsü, yerleşik bir tanı değil. |
| “İnternet bağımlılığı” | İkisinin hiçbirinde yer almaz. |
İki ölçüt listesi arasındaki fark ölçülebilir: aynı nüfusa uygulandıklarında ne aynı kişileri ne de aynı oranları gösterirler — yaygınlık tahminleri, benimsenen ölçütlere göre iki katına kadar değişir. Bu, bir salgının değil, henüz yerine oturmamış bir olgunun işaretidir.
Doğru soru “bağımlı mıyım?” değildir
Kendini bir kutuya yerleştirmeye çalışmanın pek yararı yoktur; hele söz konusu kutu var bile değilken. Yararlı soru yer değiştirme sorusudur: bu kullanım neyin yerini alıyor? Uykunun, öğünlerin, işin ya da öğrenimin, gerçek ilişkilerin, öteki boş zaman uğraşlarının. Yanıt “hiçbir şeyin” olduğunda, saat sayısı ne olursa olsun sorun yoktur. Yanıt “altı aydır uykunun” olduğunda bir sorun vardır — ve başlı başına ele alınmayı hak eder.
Bir profesyonelle konuşmayı haklı kılan işaretler, hayatı kaplayan her davranış için geçerli olanlarla aynıdır: bırakma isteğine rağmen denetimin yitirilmesi, somut sonuçlara rağmen sürdürme ve acı çekme. Bkz. ekranlar ve dijital kullanımlar ve ruh sağlığı.
Yöntem dersi
Bu hikâye, başlı başına öğretilen bir ders kitabı örneğine dönüştü. Bir tanı kategorisinin verisiz nasıl doğabildiğini, araştırma yerine medya yoluyla nasıl yayılabildiğini, yayılmasında çıkarı olanlarca nasıl pekiştirilebildiğini ve çürütülmesinden sonra onlarca yıl nasıl yaşayabildiğini gösterir. Önerdiği refleks internetin çok ötesinde geçerlidir: ölçütü kimin ürettiğini, hangi örneklem üzerinde ürettiğini ve bu kişinin ne sattığını sormak.