Infekcja
Rzeżączkę, zwaną też tryprem, wywołuje bakteria Neisseria gonorrhoeae, gonokok. Zakaża cewkę moczową, szyjkę macicy, odbytnicę, gardło, a czasem oko. Zapadalność wyraźnie rośnie od około piętnastu lat w większości krajów. Jej niepokojącą cechą jest nadzwyczajna zdolność do wytwarzania oporności: gonokok wymknął się kolejno sulfonamidom, penicylinie, tetracyklinom, fluorochinolonom, a opisano już szczepy oporne na cefalosporyny ostatniej linii.
Najważniejsze punkty
| Czynnik | Bakteria Neisseria gonorrhoeae |
|---|---|
| Okres wylęgania | 2–7 dni u mężczyzn, u kobiet często dłuższy i bezobjawowy |
| Postacie bezobjawowe | Około połowa kobiet; prawie zawsze w gardle i odbycie |
| Wiarygodny test po | Jednym–dwóch tygodniach |
| Materiał | PCR z moczu lub pochwy, plus gardło i odbyt; posiew zalecany przed leczeniem |
| Wyleczenie | Tak, jednym zastrzykiem, ale oporność postępuje |
| Kontrola po leczeniu | Zalecana, inaczej niż przy chlamydii |
Jak się przenosi
Przenosi się podczas niezabezpieczonych kontaktów pochwowych, analnych i oralnych. Seks oralny jest często niedocenianą drogą zakażenia: infekcja gardła jest prawie zawsze bezobjawowa i stanowi ważny rezerwuar, tym bardziej że sprzyja wymianie genów oporności z innymi bakteriami gardła. Przeniesienie z matki na dziecko podczas porodu może wywołać ciężkie zapalenie spojówek noworodka.
Objawy
U mężczyzn rzeżączka jest hałaśliwa w około dziewięciu przypadkach na dziesięć: obfita żółta lub zielonkawa wydzielina z cewki i silne pieczenie przy oddawaniu moczu, dwa do siedmiu dni po kontakcie. U kobiet jest często dyskretna lub nieobecna: nieprawidłowe upławy, pieczenie, bóle miednicy. Zajęcie gardła i odbytnicy jest prawie zawsze nieme i wykrywa się je tylko celowanym wymazem.
Badanie
Diagnoza opiera się na czułym i szybkim PCR. Ale z powodu oporności zdecydowanie zaleca się wykonanie dodatkowo posiewu z antybiogramem przed leczeniem: to jedyny sposób, by sprawdzić, czy wybrany antybiotyk działa, i śledzić ewolucję oporności. Jak w przypadku chlamydii, wymazy z gardła i odbytu należy zlecać zależnie od praktyk, bo sam test z moczu ich nie wykrywa.
Leczenie
Leczenie to pojedynczy zastrzyk domięśniowy ceftriaksonu, którego dawkę zwiększono w większości zaleceń ze względu na oporność. Zaleca się kontrolę po leczeniu, zwłaszcza przy lokalizacji gardłowej, trudniejszej do wyleczenia. Partnerów należy leczyć jednocześnie, a kontakty zawiesić na siedem dni po zastrzyku.
Bez leczenia
Nieleczona rzeżączka wywołuje zapalenia jajowodów, ciąże pozamaciczne i niepłodność, jak chlamydia, a u mężczyzn zapalenia najądrzy. Rzadziej rozsiewa się drogą krwi i wywołuje zakażenie uogólnione z gorączką, zapaleniem stawów i zmianami skórnymi, które jest stanem nagłym. Gonokokowe zapalenie spojówek noworodka może prowadzić do ślepoty, jeśli nie jest natychmiast leczone.
Zapobieganie
- Prezerwatywa pozostaje główną ochroną, także przy kontaktach oralnych — drodze najczęściej lekceważonej.
- Regularne badanie zaleca się przy wielu partnerach, z wymazami z trzech lokalizacji.
- Nigdy nie używać antybiotyku pozostałego z poprzedniej kuracji: to główny mechanizm selekcji oporności.
- Szczepionka przeciw meningokokom B daje częściową ochronę przed gonokokiem; niektóre kraje stosują ją już w tym wskazaniu.
Co zmieniło się ostatnio
Wielka Brytania uruchomiła w 2025 roku pierwszy na świecie program szczepień przeciw rzeżączce, używając szczepionki przeciw meningokokom B, która daje częściową ochronę krzyżową. Inne kraje badają to samo podejście.
Po diagnozie
- Powiadomić partnerów z ostatnich dwóch miesięcy, a także ostatniego partnera sprzed tego okresu.
- Wykonać kontrolę po leczeniu w wyznaczonym terminie: to nie formalność, lecz sprawdzenie skuteczności.
- Uzupełnić o badanie na chlamydię, kiłę, HIV i wirusowe zapalenia wątroby: współzakażenia są częste.
- Zgłaszać każde pozorne niepowodzenie leczenia: to wkład w nadzór nad opornością.
Do zapamiętania
Wydzielina utrzymująca się po leczeniu nie musi oznaczać niepowodzenia: może to być współzakażenie chlamydią lub mykoplazmą. Zgłoś się ponownie do lekarza, zamiast samodzielnie sięgać po antybiotyk.
Trochę historii
Wydzieliny z narządów płciowych opisywano już w starożytności, a słowo «gonorrhoea» — dosłownie «wyciek nasienia», bo za to je brał — ukuł Galen w II wieku. Przez stulecia rzeżączka i kiła uchodzą za jedną i tę samą chorobę; chirurg John Hunter w 1767 roku zaszczepia sobie ropę chorego, który miał obie, co podtrzymuje zamieszanie. Trzeba czekać na Philippe'a Ricorda, w Paryżu w 1838 roku, by obie infekcje zostały ostatecznie rozdzielone.
Gonokoka identyfikuje w 1879 roku niemiecki dermatolog Albert Neisser, który zostawia mu swoje nazwisko (Neisseria gonorrhoeae). W 1881 roku Carl Credé wprowadza krople azotanu srebra do oczu noworodków, dzięki czemu gonokokowa ślepota niemowląt niemal znika. Sulfonamidy w latach 1930., a potem penicylina w latach 1940. czynią chorobę łatwą do wyleczenia — na pewien czas.
Od tamtej pory gonokok nauczył się opierać każdemu antybiotykowi, jaki mu przeciwstawiono: szczepy wytwarzające penicylinazę w 1976 roku, oporność na tetracykliny, na fluorochinolony (porzucone w Stanach Zjednoczonych w 2007 roku), potem zmniejszona wrażliwość na cefalosporyny. Od 2018 roku zgłaszane są przypadki «superrzeżączki» opornej na każde zwykłe leczenie, a WHO zalicza gonokoka do bakterii priorytetowych, dla których pilnie potrzebne są nowe antybiotyki.
Różnice między krajami
Rzeżączka to jedyna infekcja z tej listy, której postępowanie zależy bezpośrednio od międzynarodowego nadzoru nad opornością.
- Nadzór nad opornością. Kraje dysponujące siecią laboratoriów dostosowują protokoły w miarę napływu danych; gdzie indziej schematy bywają te sprzed dziesięciu lat, z antybiotykami, które przestały działać.
- Szczepienia. Wielka Brytania uruchomiła w 2025 roku pierwszy na świecie program szczepień przeciw rzeżączce szczepionką przeciw meningokokom B. Inne kraje badają to podejście, ale żaden go nie upowszechnił.
- Dawka ceftriaksonu. Zwiększono ją w kilku krajach z powodu oporności; zalecenia nie są wszędzie ujednolicone.
- Kontrola po leczeniu. Systematyczna w niektórych krajach, ograniczona do lokalizacji gardłowej w innych, gdzie indziej nieobecna.
- Podejście syndromowe. Tam, gdzie diagnostyka laboratoryjna nie jest dostępna, rzeżączkę leczy się razem z chlamydią pod hasłem «wydzielina z cewki», bez rozróżnienia i bez antybiogramu.