Infekcja
Mpox, dawniej nazywany małpią ospą, wywołuje ortopokswirus bliski wirusowi ospy prawdziwej. Długo ograniczony do kilku krajów Afryki Środkowej i Zachodniej, w 2022 roku rozprzestrzenił się na cały świat w bezprecedensowy sposób, głównie w sieciach kontaktów seksualnych między mężczyznami. Druga fala, wywołana odmiennym i cięższym wariantem, doprowadziła w 2024 roku do nowego międzynarodowego alarmu sanitarnego w Afryce Środkowej i Wschodniej. Mpox nie jest klasycznie zaliczany do infekcji przenoszonych drogą płciową, ale droga płciowa stała się jego główną drogą zakażenia w kilku epidemiach.
Najważniejsze punkty
| Czynnik | Ortopokswirus, kilka kladów o różnej ciężkości |
|---|---|
| Okres wylęgania | 5–21 dni, zwykle tydzień |
| Zakaźność | Od pojawienia się objawów do całkowitego odpadnięcia strupów |
| Diagnoza | PCR z wymazu ze zmiany |
| Leczenie | Głównie objawowe; leki przeciwwirusowe zarezerwowane dla ciężkich postaci |
| Szczepionka | Tak, szczepionka przeciw ospie trzeciej generacji, dwie dawki |
| Czas trwania epizodu | Zwykle 2–4 tygodnie |
Jak się przenosi
Zakażenie następuje przez bezpośredni i długotrwały kontakt ze zmianami skórnymi lub błonami śluzowymi chorej osoby, co obejmuje w pierwszym rzędzie kontakty seksualne. Kropelki oddechowe odgrywają rolę przy długotrwałym kontakcie twarzą w twarz. Skażona bielizna, pościel i ręczniki również mogą przenosić wirusa. Możliwe jest przeniesienie z matki na dziecko w czasie ciąży.
Objawy
Epizod łączy gorączkę, bóle mięśni, wyraźne zmęczenie i znacznie powiększone węzły chłonne — cechę pomocną w odróżnieniu od innych wysypek. Wysypka ewoluuje od plamek przez pęcherzyki do krost, które zapadają się przed utworzeniem strupów. W ostatnich epidemiach zmiany często lokalizują się w okolicy narządów płciowych, odbytu i jamy ustnej, czasem są nieliczne i mogą towarzyszyć im silne bóle odbytu lub trudności w przełykaniu. Wysypka może poprzedzać gorączkę.
Badanie
Diagnoza opiera się na PCR z wymazu ze zmiany: trzeba więc zgłosić się w fazie wysypki. Przy zmianach na narządach płciowych lub w odbycie diagnostyka różnicowa obejmuje kiłę, opryszczkę i inne infekcje: uzasadnione jest pełne badanie. Testy serologiczne mają małe znaczenie w codziennej praktyce.
Leczenie
Postępowanie jest przede wszystkim objawowe: leki przeciwbólowe, często konieczne, a czasem niewystarczające przy zajęciu odbytu lub gardła, pielęgnacja miejscowa, nawadnianie. Istnieją leki przeciwwirusowe, ale badanie kliniczne przeprowadzone w 2024 roku w Afryce Środkowej nie wykazało skrócenia czasu trwania zmian; ich stosowanie pozostaje zarezerwowane dla ciężkich postaci i osób z obniżoną odpornością, w warunkach specjalistycznych.
Bez leczenia
Większość epizodów ustępuje w dwa do czterech tygodni. Powikłania dotyczą głównie osób z obniżoną odpornością, zwłaszcza żyjących z niekontrolowanym HIV, u których postacie martwicze mogą być ciężkie. Inne opisywane powikłania to nadkażenia skóry, trwałe blizny, zajęcie oczu, a rzadziej powikłania neurologiczne. Bóle odbytu mogą być obezwładniające i uzasadniają energiczne leczenie przeciwbólowe.
Zapobieganie
- Szczepienie szczepionką przeciw ospie trzeciej generacji, w dwóch dawkach, zaleca się osobom najbardziej narażonym.
- Można je też podać po ekspozycji, najlepiej w ciągu czterech dni, a najpóźniej do czternastu dni.
- Prezerwatywa nie wystarcza: zakażenie następuje przez kontakt skórny, poza osłoniętymi miejscami.
- W razie zmian unikać bliskiego kontaktu i nie dzielić się bielizną, ręcznikami ani pościelą do odpadnięcia strupów.
Co zmieniło się ostatnio
Fala wywołana odmiennym wariantem skłoniła Światową Organizację Zdrowia do ogłoszenia w 2024 roku stanu zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym, skupionego na Afryce Środkowej i Wschodniej, ze znaczącym udziałem transmisji niezwiązanej z seksem, zwłaszcza u dzieci.
Po diagnozie
- Unikać bliskiego kontaktu skórnego do całkowitego odpadnięcia strupów i zagojenia.
- Powiadomić niedawnych partnerów, by obserwowali, czy pojawiają się zmiany, i mogli się zaszczepić.
- Wykonać pełne badanie w kierunku innych infekcji przenoszonych drogą płciową.
- Zgłosić się niezwłocznie przy silnych bólach odbytu, trudnościach w przełykaniu lub zajęciu oczu.
Do zapamiętania
Każda pojedyncza zmiana na narządach płciowych lub w odbycie, nawet jedna i mało imponująca, może być mpox. Nie licz na uogólnioną wysypkę, by postawić diagnozę: ostatnie postacie są często bardzo miejscowe.
Trochę historii
Wirus odkryto w 1958 roku w Kopenhadze, w Państwowym Instytucie Serologicznym, u laboratoryjnych makaków sprowadzonych do badań nad szczepionką przeciw polio — stąd nazwa «małpia ospa», choć naturalnym rezerwuarem są afrykańskie gryzonie. Pierwszy przypadek u człowieka zidentyfikowano w 1970 roku u dziewięciomiesięcznego niemowlęcia w Basankusu, w Demokratycznej Republice Konga, w czasie gdy kampania eradykacji ospy prawdziwej wyczulała lekarzy na każdą podejrzaną wysypkę.
Przez pięćdziesiąt lat choroba pozostaje ograniczona do lasów Afryki Środkowej i Zachodniej, z kilkoma eksportami: w 2003 roku 47 przypadków w Stanach Zjednoczonych od piesków preriowych zakażonych przez gryzonie sprowadzone z Ghany. Nigeria przeżywa nawrót w 2017 roku. Koniec szczepień przeciw ospie prawdziwej, które chroniły też przed tym wirusem, pozostawia całe pokolenia bez odporności.
W maju 2022 roku wirus zaczyna krążyć na całym świecie, głównie przez kontakty seksualne między mężczyznami: ponad 100 000 przypadków w ciągu roku, stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym od lipca 2022 do maja 2023, nowa nazwa «mpox» przyjęta przez WHO w listopadzie 2022 roku, by uniknąć stygmatyzacji. Drugi stan zagrożenia, ogłoszony w sierpniu 2024 roku wobec cięższego kladu z DRK, odwołano we wrześniu 2025. Szczepionka MVA-BN, zatwierdzona w 2019 roku, i lek przeciwwirusowy tekowirymat to obecne narzędzia.
Różnice między krajami
Kontrast jest uderzający: szczepionki jest w nadmiarze tam, gdzie epidemia jest słaba, a brakuje jej tam, gdzie jest najbardziej śmiertelna.
- Dostęp do szczepionki. Kraje o wysokim dochodzie mają zapasy i proponują szczepienie najbardziej narażonym grupom; w krajach dotkniętych falą z 2024 roku dawek długo brakowało.
- Dotknięte grupy. W światowej epidemii z 2022 roku zakażenia następowały głównie drogą płciową między mężczyznami; w fali z 2024 roku w Afryce Środkowej i Wschodniej znaczna część przypadków dotyczy dzieci i kontaktów domowych.
- Warianty. Krążące klady różnią się ciężkością, co tłumaczy bardzo różne wskaźniki powikłań w zależności od regionu.
- Leki przeciwwirusowe. Badanie z 2024 roku nie wykazało skrócenia czasu trwania zmian, co skłoniło kilka krajów do zarezerwowania tych leków dla ciężkich postaci.
- Izolacja. Zalecenia co do czasu izolacji się różnią, ale zasada jest wszędzie ta sama: do całkowitego odpadnięcia strupów.