Cztery modele na świecie
- Samostanowienie: wystarczy oświadczenie, bez zaświadczenia lekarskiego i bez sądu. Argentyna (2012, jako pierwsza), Dania, Malta, Irlandia, Norwegia, Belgia, Luksemburg, Portugalia, Urugwaj, Chile, Islandia, Szwajcaria, Hiszpania (2023), Finlandia, Niemcy (2024), Nowa Zelandia.
- Procedura sądowa lub administracyjna bez operacji: sąd lub urzędnik sprawdza, że osoba żyje w deklarowanej płci. Polska, Francja, Włochy, Holandia, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Grecja, Brazylia, Kolumbia, Meksyk.
- Ciężkie warunki medyczne: operacja, sterylizacja lub stan wolny. Japonia, Turcja, Korea Południowa, Iran, Ukraina, część Europy Wschodniej.
- Zakaz: Rosja (2023), Węgry (2020), Bułgaria, Gruzja, Kazachstan, większość Afryki i świata arabskiego.
Polska
Polska nie ma ustawy o uzgodnieniu płci: Sejm uchwalił ją w 2015 roku, ale prezydent Andrzej Duda ją zawetował, a kolejne projekty (2024-2025) nie wyszły z komisji. Zmiana płci metrykalnej odbywa się więc na podstawie orzecznictwa Sądu Najwyższego z lat 1991-1995: osoba wnosi pozew o ustalenie płci (art. 189 kodeksu postępowania cywilnego) do sądu okręgowego — przeciwko własnym rodzicom (a jeśli nie żyją, kuratorowi), a według uchwały z 2013 roku także przeciwko małżonkowi i dzieciom, jeśli ich ma. Trzeba zwykle przedstawić opinie seksuologa, psychologa i psychiatry oraz dowody życia w danej płci; operacja nie jest wymagana, tak samo jak sterylizacja, ale osoba pozostająca w związku małżeńskim musi się wcześniej rozwieść, ponieważ Polska nie uznaje małżeństw jednopłciowych. Wyrok jest wzmianką dodatkową w akcie urodzenia; potem następuje zmiana imienia w trybie administracyjnym, nowy PESEL i dokumenty. Postępowanie trwa od kilku miesięcy do dwóch lat; rodzice, którzy nie sprzeciwiają się pozwowi, nie ponoszą kosztów. Leczenie: hormony na receptę są częściowo refundowane, ale diagnostyka i operacje są niemal wyłącznie prywatne (kliniki w Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Krakowie; operacje genitalne często za granicą — Tajlandia, Hiszpania, Niemcy); NFZ finansuje zabiegi tylko wyjątkowo. Trans-Fuzja i KPH prowadzą listy lekarzy i pomoc prawną. Mowa nienawiści ze względu na tożsamość płciową nie jest w kodeksie karnym odrębnie ścigana; rządowy projekt z 2024 roku ją dodaje.
Polacy za granicą
Niemcy. Ustawa o samostanowieniu (SBGG) obowiązuje od 1 listopada 2024 roku: oświadczenie w
urzędzie stanu cywilnego po trzymiesięcznym zgłoszeniu, bez opinii; od 14. roku życia za zgodą rodziców. Od 2024
roku cudzoziemcy z miejscem zwykłego pobytu w Niemczech mogą wybrać prawo niemieckie (art. 7a EGBGB) — polski akt
urodzenia pozostaje jednak niezmieniony, dopóki polski sąd go nie sprostuje.
Wielka Brytania. Gender Recognition Act 2004: certyfikat po diagnozie dysforii i dwóch latach życia w
danej płci, od 18 lat, bez operacji; Sąd Najwyższy orzekł w 2025 roku, że «kobieta» w ustawie o równości oznacza
płeć biologiczną. Zmiana imienia przez deed poll bez certyfikatu.
Irlandia. Samostanowienie od 2015 roku (od 18 lat; 16-17 z sądem).
Holandia: opinia biegłego (2014); Belgia: oświadczenie (2018); Norwegia:
oświadczenie od 2016 roku, nawet dla dzieci od 6 lat z rodzicami; Francja: sąd bez warunków
medycznych; Włochy: sąd, bez operacji od 2015 roku.
Stany Zjednoczone. Według stanów — od prostego oświadczenia po zakaz; od 2025 roku paszport federalny
tylko z płcią urodzenia.
Reszta świata
Argentyna (2012): światowy wzorzec, wniosek bez warunków, bezpłatne leczenie. Japonia:
sąd, stan wolny, brak małoletnich dzieci. Iran: z dotowaną operacją. Indie i
Pakistan: uznana trzecia płeć. Rosja: całkowity zakaz zmiany i leczenia od 2023 roku;
Węgry od 2020; Ukraina: procedura medyczna, bez operacji od 2016 roku; Białoruś:
komisja lekarska; Litwa: brak ustawy, sądy orzekają na podstawie wyroku ETPC z 2007 roku.
Gdzie mówienie o tym jest zakazane
Rosja karze od 2022 roku «propagandę» nietradycyjnych relacji wobec każdego odbiorcy; Węgry zakazują treści «promujących» zmianę płci wobec małoletnich; Gruzja i Kazachstan skopiowały rosyjską ustawę; Turcja przygotowuje przepis przeciw «zachęcaniu» do zachowań sprzecznych z płcią biologiczną; w krajach Zatoki, Iranie, Ugandzie, Indonezji i Nigerii publikowanie o transpłciowości grozi ściganiem. Dlatego serwis nie oferuje tego działu w wersji tureckiej. W Polsce takiego zakazu nie ma, choć samorządowe «uchwały anty-LGBT» z lat 2019-2020 zostały w większości uchylone przez sądy administracyjne i pod naciskiem Komisji Europejskiej.
Kroki, gdy to możliwe
- W Polsce: opinie (seksuolog, psycholog, psychiatra), dokumentacja życia w danej płci, ewentualny rozwód.
- Pozew do sądu okręgowego przeciwko rodzicom (wzory u Trans-Fuzji), rozprawa, wyrok.
- Zmiana imienia w urzędzie stanu cywilnego, nowy PESEL, dowód osobisty, paszport, prawo jazdy, konta bankowe, dyplomy (uczelnie wydają nowe), pracodawca, umowa najmu.
- Przed każdą podróżą sprawdzić sytuację w kraju docelowym.
Zobacz też dział Osoby transpłciowe i związek z osobą transpłciową.