Vier modellen in de wereld
- Zelfbeschikking: een verklaring volstaat, zonder medisch attest of rechter. Argentinië (2012, als eerste), Denemarken, Malta, Ierland, Noorwegen, België (2018), Luxemburg, Portugal, Uruguay, Chili, IJsland, Zwitserland, Spanje (2023), Finland, Duitsland (2024), Nieuw-Zeeland.
- Een procedure zonder operatie, met een verklaring of een rechter: Nederland (deskundigenverklaring), Frankrijk, Italië, Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië, Brazilië, Colombia, Mexico.
- Zware medische voorwaarden: operatie, sterilisatie of ongehuwde staat. Japan, Turkije, Zuid-Korea, Iran, delen van Oost-Europa.
- Verbod of leemte: Rusland (2023), Hongarije (2020), Bulgarije, Georgië, Kazachstan, het grootste deel van Afrika en de Arabische wereld — en Suriname, dat geen enkele procedure kent.
Nederland
De Transgenderwet van 1 juli 2014 (artikel 1:28 BW) laat iedereen vanaf 16 jaar toe de vermelding van het geslacht in de geboorteakte te laten wijzigen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van de geboorteplaats, op vertoon van een deskundigenverklaring van een aangewezen arts of psycholoog die bevestigt dat de overtuiging duurzaam is en dat de persoon de gevolgen begrijpt; geen operatie, geen sterilisatie (die eis verdween in 2014), geen rechter, geen wachttijd; de voornaam wordt in dezelfde akte gewijzigd. Een wetsvoorstel om de verklaring te schrappen en de leeftijd te verlagen (2021) is in 2023 gestrand in de Tweede Kamer; de deskundigenverklaring blijft dus nodig. Een «X» in het paspoort is sinds 2018 mogelijk via de rechter (zaak Leonne Zeegers) en sinds 2024 op verklaring voor wie al een X in de akte heeft. De zorgverzekering vergoedt hormonen, borstoperaties en genitale chirurgie (basispakket), met wachtlijsten van twee tot drie jaar bij de genderteams van Amsterdam UMC (het Kennis- en Zorgcentrum voor Genderdysforie, bakermat van het «Dutch protocol»), UMCG Groningen, Radboudumc Nijmegen en de zelfstandige klinieken; borstvergroting wordt sinds 2019 vergoed. Conversietherapie is nog niet wettelijk verboden; een initiatiefwet is in behandeling. Transgender-identiteit is sinds 2019 uitdrukkelijk een discriminatiegrond in de Algemene wet gelijke behandeling.
België
De wet van 25 juni 2017 (in werking januari 2018) laat de geslachtsregistratie wijzigen door een verklaring bij de ambtenaar van de burgerlijke stand, bevestigd na drie tot zes maanden, zonder enige medische voorwaarde; vanaf 16 jaar met een verklaring van een kinderpsychiater, de voornaam vanaf 12 jaar. Het Grondwettelijk Hof oordeelde in 2019 dat de wet ook een non-binaire optie en een tweede wijziging moet toelaten; de wetgever heeft dat nog niet volledig geregeld. Het RIZIV vergoedt hormonen en operaties na een verklaring van het multidisciplinair team (UZ Gent, het grootste centrum van de Benelux, en UZ Brussel, Luik). Het Transgender Infopunt (0800 96 316) begeleidt gratis.
Suriname en de Cariben
- Suriname. Geen procedure: het Burgerlijk Wetboek kent geen geslachtswijziging, en de rechter heeft ze nog niet toegestaan; transpersonen leven met documenten die niet overeenstemmen. Homoseksualiteit is niet strafbaar en discriminatie is sinds 2015 verboden.
- Curaçao, Aruba, Sint Maarten. Eigen burgerlijke wetboeken; Curaçao's Gerecht in Eerste Aanleg heeft in 2022 een geslachtswijziging toegestaan naar Nederlands voorbeeld; Aruba kent sinds 2023 wetgeving in voorbereiding; Sint Maarten niets. Zorg gebeurt in Nederland of Colombia.
- Caribisch Nederland (Bonaire, Saba, Sint Eustatius): het BW BES volgt sinds 2020 grotendeels de Nederlandse regeling.
Europa en de rest van de wereld
Duitsland: zelfbeschikking sinds november 2024 (verklaring bij het Standesamt, vanaf 14 met ouders). Spanje (2023): verklaring vanaf 16. Frankrijk (2016): rechter, zonder medische voorwaarde. Verenigd Koninkrijk: certificaat na diagnose en twee jaar; het Supreme Court oordeelde in 2025 dat «vrouw» in de gelijkheidswet het biologische geslacht is. Argentinië (2012): wereldmodel. Verenigde Staten: per staat; sinds 2025 alleen het geboortegeslacht in het federale paspoort. Japan: rechter, ongehuwd. Iran: met gesubsidieerde operatie. Rusland: alles verboden sinds 2023; Hongarije sinds 2020.
Waar erover praten verboden is
Rusland bestraft sinds 2022 «propaganda» van niet-traditionele relaties tegenover iedereen; Hongarije verbiedt inhoud die geslachtswijziging «promoot» bij minderjarigen; Georgië en Kazachstan kopieerden de Russische wet; Turkije bereidt een tekst voor tegen het «aanmoedigen» van gedrag dat strijdig is met het biologische geslacht; in de Golfstaten, Iran, Oeganda, Indonesië en Nigeria stelt publiceren over transidentiteit bloot aan vervolging. Daarom biedt deze site deze rubriek niet aan in haar Turkse versie.
De stappen, waar het kan
- Nederland: afspraak bij een aangewezen deskundige (lijst bij Transvisie), verklaring, dan de gemeente van geboorte; België: verklaring bij de gemeente, bevestiging na drie maanden.
- Alle documenten bijwerken: identiteitskaart, paspoort, rijbewijs, DigiD en BRP volgen automatisch, bank, diploma's (universiteiten geven nieuwe uit), werkgever, huurcontract.
- Vóór elke reis de situatie van het land van bestemming nagaan.
Zie ook de rubriek Transseksuelen en een relatie met een transpersoon.