Astroloji nereden geliyor: Babil, Yunanistan ve sonrası

Babil: burç yorumlarından önce kehanetler

Astroloji burç yorumlarıyla değil kehanetlerle doğdu. Mezopotamya'da, milattan önce 2. binyıldan itibaren okuryazarlar gökyüzünde olanları — tutulmalar, haleler, kavuşumlar, Venüs'ün görünüşleri — ve yeryüzünde ardından geleni not ediyordu: bir kralın ölümü, bir taşkın, bir yenilgi. Daha çok Ninova'daki Asurbanipal kütüphanesinin kopyalarından (7. yüzyıl) bilinen yetmiş kadar tabletlik büyük Enūma Anu Enlil dizisi bunların derlemesidir: «Ay bir haleyle çevriliyse ve Jüpiter onun içindeyse kral kuşatılacak». Bu kehanetler bireyleri değil devleti ilgilendiriyordu ve astronom-yazıcılar raporlarını saraya istihbarat bültenleri gibi gönderiyordu.

Saptamak yerine öngörmek için matematik gerekiyordu. Milattan önce 1000 dolaylarında MUL.APIN derlemesi yıldızları ve dönemleri kataloglar; 5. yüzyılda Babilli astronomlar belirleyici bir adım atar: Güneş'in, Ay'ın ve gezegenlerin dolaştığı gök kuşağını komşu takımyıldızlara göre adlandırılmış 30'ar derecelik on iki eşit parçaya bölerler. Zodyak doğmuştur — bir gözlem olarak değil, bir hesap aracı, bir koordinat sistemi olarak. Bilinen ilk bireysel burç yorumları kısa süre sonra gelir: en eskisi, çivi yazılı bir tablette, milattan önce Nisan 410'da doğan bir çocuğa ilişkindir; otuz kadarı bulundu; doğumdaki gök cisimlerinin konumlarını sade biçimde sıralarlar, bazen bir satırlık bir öngörüyle.

İskenderiye: doğum haritasının icadı

Bildiğimiz biçimiyle astroloji — bir birey için yükseleniyle, evleriyle, açılarıyla ve yöneticilikleriyle çıkarılan harita — milattan önce 2. ve 1. yüzyıllarda Ptolemaioslar Mısır'ında doğmuş Helenistik bir yaratımdır; orada Babil zodyağı, Yunan astronomisi ve Mısır'ın dekan gelenekleri — doğuşları gecenin saatlerini belirleyen o 36 yıldız ya da yıldız kümesi — buluşuyordu. Efsanevi bir firavun ile bir rahibe, Nechepso ile Petosiris'e atfedilen kurucu kitaplar kayıptır, ama mirasçıları oradadır: Manilius'un Latince şiiri (1. yüzyıl), Sidonlu Dorotheus'un Carmen astrologicum'u, müşterilerin gerçek haritalarıyla dolu Vettius Valens'in Antoloji'si (2. yüzyıl) ve hepsinden önce, 150 dolaylarında astrolojiye fiziksel gerekçesini veren — gök cisimleri sıcak, soğuk, nem ve kurulukla etkir — ve onu on beş yüzyıl boyunca sabitleyen Klaudios Ptolemaios'un Tetrabiblos'u. Sözcüğün kendisi de oradan gelir: hōroskopos, «saati gözleyen», doğumda yükselen ekliptik noktasını, bizim yükselenimizi adlandırıyordu.

Ptolemaios'un bir ayrıntısının uçsuz bucaksız sonuçları olacaktır: zodyağı yıldızlara değil ilkbahar ekinoksuna bağlar. Onun çağında ikisi neredeyse çakışıyordu; devinme o zamandan bu yana onları 24 derece ayırdı ve sideral kalan Hint astrolojisinin bizimkiyle aynı burçları vermemesinin nedeni budur. Milattan önce 50 dolaylarında Dendera tapınağının tavanına oyulmuş, bugün Louvre'daki zodyak, Yunan burçlarıyla Mısır dekanlarının kaynaştığı anı gösterir.

Roma: yasak ve her yerde

Roma'da astroloji hem zirvede uygulanır hem düzenli olarak yasaklanır. Augustus burcu Oğlak'ı sikkelerine bastırır; Tiberius astrolog Thrasyllus'u yanında tutar; ve Senato milattan önce 139'dan itibaren «Keldanileri» birçok kez kentten sürer, çünkü bir imparatorun ölümünü öngörmek siyasal bir suçtur. Augustus'un 11 yılındaki bir fermanı baş başa danışmaları ve herhangi birinin ölümü üzerine soruları yasaklar. Doğmakta olan Kilise sonra bunda özgür iradenin yadsınmasını görür ve Kilise Babaları onu mahkûm eder — erken Ortaçağ piskoposlarının okumaya devam etmesini engellemeden.

Hindistan, Bağdat, Toledo: uzun dolambaç

Yunan haritası 2. yüzyıldan itibaren doğuya yolculuk eder: Yavanajataka, «Yunanların horoskopisi», onu Sanskritçeye uyarlar ve Hindistan onu kendi nakşatralarına aşılayarak bugün dünyanın en canlı astroloji geleneği olmayı sürdüren jyotish'i üretir. Bağdat'a da yolculuk eder: kentin kendisi 762'de halifenin astrologlarının seçtiği bir tarihte kurulur ve Maşallah, Ebu Ma'şer (9. yüzyıl) ile Biruni Yunan ve Pers mirasını çevirir, eleştirir ve zenginleştirir — güneş dönüşleri, «paylar», imparatorlukların ve dinlerin tarihine tempo tuttuğu söylenen büyük Jüpiter-Satürn kavuşumları. Avrupa'nın unuttuğu Ptolemaios'u yeniden keşfetmesi, 12. yüzyılda Toledo'da ve başka yerlerde Latinceye çevrilen onların kitapları sayesindedir.

Ortaçağ'da ve Rönesans'ta astroloji, tıpla birlikte öğretilen bir üniversite disiplinidir: Ay'ın burcuna göre kan alınır, saat kitaplarına «zodyak adamı» çizilir, savaşların ve prens evliliklerinin saati seçilir. Kilise kabul edilen «doğal» astrolojiyi, kişilerin yazgısını okuduğunu öne süren ve V. Sixtus (1586) ile VIII. Urbanus'un (1631) — bu sonuncusu kendisi de büyük bir burç yorumu tüketicisi — bullalarıyla mahkûm edilen «yargısal» astrolojiden ayırır. Nostradamus Kehanetler'ini 1555'te yayımlar; Kepler, astrolojinin onu besleyen astronominin «deli kızı» olduğunu yazarken Wallenstein için haritalar çıkarır; Galileo kızları ve koruyucuları için harita çıkarır ve Padova Engizisyonu 1604'te astrolojik kadercilik yüzünden onu soruşturur.

Kopuş, sonra dönüş

Bilgince astrolojiyi öldüren bir çürütme değil, bir dünya değişimidir. Kopernik, Kepler ve Newton'la Dünya, gök cisimlerinin kendisine doğru «ışıdığı» merkez olmaktan çıkar, gezegenler kütle çekimine bağlı sıradan cisimlere dönüşür ve Ptolemaios'un fiziksel gerekçesi yerine bir şey konmadan çöker. Bir yüzyılda, 1650'den 1750'ye, astroloji üniversitelerden ve saraylardan kaybolur; halk almanaklarında — İngiliz Old Moore's Almanack 1697'den beri kesintisiz çıkar — ve Hıristiyan Astrolojisi (1647) halk dilindeki ilk büyük el kitabı olan William Lilly gibi birkaç uygulayıcıda hayatta kalır.

Dönüş 19. yüzyılda İngiltere'den gelir; önce «Raphael» ve «Zadkiel» almanakları, sonra teozofi taşır. Teozof ve yayıncı Alan Leo (1860–1917) iki belirleyici şey yapar: astrolojiyi öngörüden karakter betimlemesine kaydırır — falcılıktan iki kez kovuşturulduğu mahkeme önünde daha az saldırıya açık — ve her şeyi haritasız bilinebilen Güneş burcunun çevresinde basitleştirir. Sonraki aşama bir gazetedir: 24 Ağustos 1930'da Sunday Express, üç gün önce doğan Prenses Margaret'in R. H. Naylor'ın kaleme aldığı burç yorumunu yayımlar; başarı öyle büyüktür ki gazete ona bir köşe ısmarlar ve bütün dünya basını izler. On iki paragraflı gazete burç yorumu oradan gelir: bir yüzyıldan gençtir.

20. yüzyıl ona psikolojik bir katman ekler — Jung ilgilenir ve bunu nedensellik olmadan açıklamak için «eşzamanlılığı» icat eder, Dane Rudhyar ve Liz Greene onu bir kişilik dili yapar — ve bir de sınama katmanı. Michel Gauquelin 1955'te spor şampiyonlarında, otuz yıllık tartışmanın seçim yanlılıklarına bağlayacağı bir «Mars etkisi» bulduğunu sanır; 1985'te Shawn Carlson'ın Nature'da yayımlanan çift kör sınaması, deneyimli astrologların haritalarla kişilik profillerini rastlantıdan daha iyi eşleştiremediğini gösterir; 2003'te «zaman ikizleri» çalışması — 1958'de birkaç dakika arayla doğmuş iki binden fazla Londralı — aralarında hiçbir özel benzerlik bulmaz. Astroloji buna karşın popülerliğinden hiçbir şey yitirmedi: Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da yaklaşık her dört yetişkinden biri ona en azından biraz inandığını söylüyor.

Neden iki zodyak var

Dünya'nın dönme ekseni, bir topaçınki gibi, yaklaşık 25 800 yılda yavaşça bir koni çizer. Güneş'in ilkbahar ekinoksunda bulunduğu ekliptik noktası böylece yıldızlar arasında her 72 yılda bir derece, her 2 150 yılda tam bir burç geriler: bu, milattan önce 2. yüzyılda Hipparkhos'tan beri bilinen ekinoksların devinmesidir. Batı astrolojisinin tropik zodyağı ekinoksu izler — Koç her zaman ilkbaharda başlar — ve burçları artık adını taşıdıkları takımyıldızlarla çakışmaz: Güneş bir astrolog için «Koç'ta» iken bir astronom için Balık'ın yıldızlarının önündedir. Hindistan'ın sideral zodyağı yıldızları izler. İkisi arasındaki fark, ayanamsa, 2026'da 24 derecedir. Ünlü «Kova çağı», ilkbahar noktasının Balık'tan Kova'ya geçişinden başka bir şey değildir — tarihi, takımyıldızlar arasında çizilen sınıra göre birkaç yüzyıl değişir.

Ya öteki astrolojiler?

Çin astrolojisinin kökeni bağımsızdır: İpek Yolu üzerinden alışverişler Çin'e Hint ve İran ögeleri getirmiş olsa da Yunan gezegen haritasına değil takvime ve altmışlık döngüye dayanır. Maya tzolk'in'i Eski Dünya ile bağlantısız bir kehanet takvimidir. Hint astrolojisi ise gerçekten Yunan haritasının kızıdır; yıldızların zodyağını korumuş ve yaşamın gezegen dönemlerine bölünmesini icat etmiştir.

Sık sorulan sorular

Neden on iki burç?

Çünkü bir yıl aşağı yukarı on iki kameri ay içerir ve Babilliler altmış tabanında sayıyordu: otuz derecelik on iki parça, hesabı kolay 360'lık bir çember verir. Gerçek takımyıldızlar çok eşitsiz boyuttadır; eşit zodyak bir soyutlamadır.

On üçüncü bir burç var mı?

Hayır. Ekliptik gerçekten Yılancı takımyıldızından geçer — bu, 2016'da bir NASA yazısının ardından dünyayı dolaştı — ama astrolojik burçlar takımyıldız değil, ekinokstan sayılan 30°'lik bölümlerdir: yapıları gereği on ikidir ve Yılancı bunda hiçbir şey değiştirmez. Soru astronomiyle astrolojiyi karıştırır.

Astroloji bir bilim miydi?

Dünya modeli ona akla yatkın bir mekanizma verdiği sürece üniversitede öğretilen ve büyük astronomlarca uygulanan bilgince bir disiplindi. O model değişince olmaktan çıktı ve modern sınamalar yerine bir etki bulmadı. Sürükleyici bir tarih konusu ve simgesel bir dil olarak kalıyor — bu sitenin ona yaklaşımı budur.

Gazetelerde ne zamandan beri burç yorumu var?

1930'dan beri Büyük Britanya'da, izleyen yıllarda başka yerlerde. Yıllık almanaklar yüzyıllardır vardı, ama her hafta sonra her gün burç başına bir paragraf, 20. yüzyıl basınının bir icadıdır.