O czym mowa
Kobieta nosi dziecko dla pary lub osoby, która je wychowa. Rozróżnia się surogację gestacyjną, w której surogatka nie ma żadnego związku genetycznego z dzieckiem — zarodek pochodzi od rodziców zamierzonych lub z dawstwa — i surogację tradycyjną, w której komórka jajowa jest surogatki. Pierwsza stanowi dziś niemal wszystkie przypadki, bo jest prawnie prostsza i psychologicznie lepiej akceptowana przez surogatki.
Drugi podział, jeszcze ważniejszy: surogacja altruistyczna, w której zwraca się tylko rzeczywiste koszty, i komercyjna, w której surogatka otrzymuje wynagrodzenie. Niemal wszystkie kraje dopuszczające tę praktykę dopuszczają tylko pierwszą; garstka dopuszcza drugą, i to ku niej kieruje się większość turystyki reprodukcyjnej.
Trzy reżimy na świecie
| Zakaz lub brak regulacji | Umowa jest nieważna, a czasem karana. To przypadek większości krajów Europy kontynentalnej, w tym Francji, Niemiec, Hiszpanii, Włoch i Szwajcarii — oraz Polski, gdzie umowa o surogację nie ma skutków prawnych, a matką jest zawsze kobieta, która urodziła dziecko. |
|---|---|
| Surogacja altruistyczna uregulowana | Dozwolona bez wynagrodzenia, często zarezerwowana dla rezydentów i uzależniona od zgody komisji lub sędziego: Wielka Brytania, Belgia faktycznie, Holandia, Portugalia, Grecja, Kanada, Australia, RPA, Izrael. |
| Surogacja komercyjna | Płatna umowa, pochodzenie dziecka od rodziców zamierzonych ustalone od urodzenia lub decyzją wcześniejszą: niektóre stany USA, Gruzja, Meksyk w niektórych stanach, Kolumbia do niedawna, Ukraina dla małżeństw heteroseksualnych. |
Gdzie surogacja jest naprawdę możliwa dla cudzoziemców
Wiele krajów «dopuszcza» surogację, zamykając ją jednocześnie dla nierezydentów. Lista naprawdę dostępnych kierunków jest krótka i szybko się zmienia.
- Stany Zjednoczone. Kierunek najbezpieczniejszy prawnie i najdroższy. Prawo jest prawem każdego stanu: Kalifornia, Nevada, Illinois, Connecticut i kilka innych wydają orzeczenie o rodzicielstwie przed narodzinami, które wpisuje rodziców zamierzonych bezpośrednio do aktu urodzenia. Dziecko rodzi się obywatelem amerykańskim.
- Kanada. Wyłącznie surogacja altruistyczna: zwraca się tylko udokumentowane koszty, a wynagradzanie surogatki jest przestępstwem federalnym. Otwarta dla cudzoziemców, bardzo poszukiwana, więc długa.
- Gruzja. Długo główny tani kierunek, zarezerwowany dla małżeństw heteroseksualnych; kraj kilkakrotnie zapowiadał zamknięcie surogacji dla cudzoziemców, a ramy są niestabilne.
- Ukraina. Ramy korzystne dla rodziców zamierzonych, zarezerwowane dla małżeństw heteroseksualnych ze wskazaniem medycznym — przed wojną najczęstszy kierunek dla par z Polski; wojna uczyniła go bardzo ryzykownym w praktyce.
- Meksyk, Kolumbia, Argentyna. Sytuacje zmienne, oparte bardziej na orzecznictwie niż na jasnych ustawach; kilka stanów lub jurysdykcji ograniczyło dostęp cudzoziemców.
- Wielka Brytania, Grecja, Portugalia. Surogacja altruistyczna; Grecja przyjmuje nierezydentów pod warunkami, Wielka Brytania zakłada zamieszkanie i orzeczenie o rodzicielstwie po narodzinach.
Lista, która zmienia się co roku
Nepal, Indie, Tajlandia i Kambodża były kolejno ważnymi kierunkami, zanim gwałtownie się zamknęły, czasem zostawiając dzieci w zawieszeniu. Nie angażować się bez sprawdzenia stanu prawa w dniu wyjazdu, w ambasadzie własnego kraju.
Ile to kosztuje
Rzędy wielkości, wszystko wliczone — agencja, klinika, rekompensata dla surogatki, ubezpieczenia, koszty prawne, pobyty: od 100 000 do 200 000 $ w Stanach Zjednoczonych, 60 000 do 100 000 $ w Kanadzie, 40 000 do 70 000 € w Gruzji lub na Ukrainie. Do tego dochodzi, niemal zawsze, kilka tysięcy euro postępowania po powrocie, a czasem lata.
Prawdziwy problem: uznanie po powrocie
Zagraniczny akt urodzenia nie obowiązuje automatycznie. Kraj zamieszkania rodziców stosuje własne reguły pochodzenia dziecka i tu rozstrzyga się wszystko. W Polsce Naczelny Sąd Administracyjny odmawia transkrypcji aktów, w których jako rodzice figurują dwie osoby tej samej płci lub które wynikają z surogacji, dopuszczając jednak wydanie polskiego paszportu lub numeru PESEL na podstawie samego aktu zagranicznego, gdy pochodzenie od polskiego ojca jest ustalone.
- Rodzic genetyczny. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w wyrokach Mennesson i Labassee z 26 czerwca 2014 roku, że państwo nie może odmówić uznania pochodzenia dziecka od jego biologicznego ojca bez naruszenia prawa dziecka do poszanowania życia prywatnego. Ta część jest więc w Europie przesądzona.
- Rodzic zamierzony bez związku genetycznego. To punkt trudny. W opinii doradczej z 10 kwietnia 2019 roku Trybunał stwierdził, że państwo musi zaoferować drogę uznania, ale może wybrać którą — a przysposobienie dziecka małżonka jest drogą dopuszczalną. Innymi słowy: brak automatycznej transkrypcji, ale obowiązek rezultatu.
- W praktyce oznacza to często częściową transkrypcję zagranicznego aktu, a potem przysposobienie trwające od roku do trzech lat, podczas których jedno z rodziców nie ma żadnego statusu prawnego: ani władzy rodzicielskiej, ani prawa do reprezentowania dziecka, ani dziedziczenia.
Konkretne trudności, w kolejności, w jakiej się pojawiają
- Wyjechać z kraju urodzenia. Dziecko potrzebuje dokumentu podróży. Zależnie od kraju będzie to paszport miejscowy, konsularny paszport tymczasowy lub paszport kraju rodziców — a konsulat może odmówić, jeśli uzna pochodzenie za nieustalone. Na tym etapie rodziny utykają czasem na kilka miesięcy.
- Umiejscowić (transkrybować) akt urodzenia. Kierownik urzędu stanu cywilnego lub prokurator mogą się sprzeciwić albo przyjąć tylko transkrypcję częściową. Przewidzieć wyspecjalizowanego prawnika jeszcze przed wyjazdem, nie po.
- Ustalić pochodzenie od drugiego rodzica. W większości przypadków przez przysposobienie dziecka małżonka, co zakłada małżeństwo w krajach, które rezerwują to przysposobienie dla małżonków.
- Obywatelstwo. Idzie za pochodzeniem. Dopóki jest ono ustalone tylko wobec jednego rodzica, dziecko może znaleźć się w niepewnej sytuacji administracyjnej, zwłaszcza wobec ubezpieczenia zdrowotnego i szkoły.
- Śmierć lub rozstanie przed końcem procedury. Przypadek rzadki, ale niszczący: jeśli rodzic prawnie uznany zniknie, zanim drugi ustali swoje rodzicielstwo, dziecko może w świetle prawa zostać bez rodzica.
Sygnały ostrzegawcze przed podjęciem decyzji
- Agencja obiecująca pewny termin lub «gwarancję dziecka».
- Brak odrębnej pisemnej umowy z surogatką lub niemożność jej poznania.
- Brak specjalnego ubezpieczenia medycznego pokrywającego powikłania ciąży i porodu.
- Kraj, w którym prawo milczy i polega się na «praktyce sądów».
- Pośrednik odradzający konsultację z prawnikiem we własnym kraju.
A surogatka
Debata publiczna skupia się na rodzicach zamierzonych; kobiety noszące te dzieci pojawiają się rzadko. Tymczasem pytania, które się dla nich liczą, są precyzyjne: swobodna zgoda, która zakłada brak zależności ekonomicznej; rzeczywista opieka medyczna, także po porodzie; prawo do decydowania o dotyczących jej czynnościach medycznych w czasie ciąży; i to, co się dzieje, gdy dziecko rodzi się z niepełnosprawnością lub gdy rodzice zamierzeni się rozstają. Najbardziej ochronne ramy — Kanada, Wielka Brytania, Izrael — to właśnie te, które zakazują wynagrodzenia i narzucają ścisły nadzór.
Pary mężczyzn
Dla pary dwóch mężczyzn surogacja jest jedyną drogą biologicznego rodzicielstwa. Nie zmienia to nic w stosowanym prawie — zakaz lub regulacja dotyczą praktyki, nie orientacji rodziców zamierzonych — ale przesuwa problem na trzy pola.
- Dostęp do zagranicznych systemów: kilka krajów regulujących surogację rezerwuje ją dla par złożonych z mężczyzny i kobiety lub wymaga związku genetycznego z obojgiem rodziców zamierzonych, warunku niemożliwego do spełnienia dla pary mężczyzn.
- Ustalenie pochodzenia od drugiego ojca, który nie ma żadnego związku genetycznego z dzieckiem. Tam, gdzie odmawia się pełnej transkrypcji, jedyną drogą jest przysposobienie dziecka małżonka — co zakłada uznane małżeństwo i procedurę trwającą wiele miesięcy, podczas których dziecko ma prawnie tylko jednego rodzica.
- Powrót: wydanie dokumentów podróży dziecka zależy od uznania pochodzenia przez kraj docelowy, i tu blokuje się większość spraw.