Doğum kontrolü
Aile planlaması 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun (1983) ile devletin görevi sayılmıştır: aile sağlığı merkezleri ve devlet hastaneleri doğum kontrol yöntemlerini ücretsiz sunmakla yükümlüdür (spiral takılması, hap, üç aylık iğne, prezervatif). Hormonal haplar resmen reçeteye tabi olsa da eczaneler fiilen reçetesiz satar; levonorgestrelli ertesi gün hapı reçetesiz ve yaş sınırsızdır, ulipristalli olan ise resmen reçeteye tabidir; implant ve hormonlu spiral özel hekimde takılır. Cerrahi sterilizasyon (tüp ligasyonu, vazektomi) 1983'ten beri yasaldır, ergin ve ayırt etme gücüne sahip kişilere yapılır, evli kişide eşin rızası aranır (2827 sayılı kanun 6. madde). Hekimlerin vicdani ret hakkı düzenlenmemiştir. 18 yaş altı gençler aile sağlığı merkezinden bilgi ve prezervatif alabilir; hormonal yöntem için hekimler genellikle veli ister, ancak eczaneden alım fiilen serbesttir. Okullarda kapsamlı cinsel eğitim yoktur; 2010'lardan sonra hükümet politikası doğum kontrolünden çok doğurganlığı teşvik eder ve ücretsiz yöntemlerin bulunabilirliği il il değişir.
Temel noktalar
| Reçete | Haplar resmen reçeteli, fiilen eczanede reçetesiz; prezervatif ve ertesi gün hapı serbest |
|---|---|
| Ücretsiz yöntemler | ASM ve devlet hastanelerinde spiral, hap, iğne, prezervatif (bulunabilirlik değişken) |
| Ertesi gün hapı | Reçetesiz, yaş sınırı yok; 300–600 TL |
| Spiral | Bakır spiral ASM'de ücretsiz; hormonlu spiral özel hekimde 5 000–10 000 TL |
| Sterilizasyon | Tüp ligasyonu ve vazektomi yasal; evlilerde eşin rızası şart (2827 s. K. m. 6) |
| Gençler | Prezervatif ve bilgi serbest; hormonal yöntemde hekimler genellikle veli ister |
| SGK | Devlette ücretsiz yöntemler; eczaneden alınan haplar SGK'ca karşılanmaz |
| Cinsel eğitim | Müfredatta yok; biyoloji ve din kültürü dersleriyle sınırlı |
Uygulamada
- Aile sağlığı merkezinde (aile hekimi ve ebe) danışmanlık, hap, iğne ve prezervatif ücretsizdir ve spiral takılabilir; stok her ilde aynı değildir, ASM'de yoksa ilçe sağlık müdürlüğü ya da devlet hastanesinin aile planlaması polikliniği yönlendirir.
- Eczane: haplar (Yasmin, Diane, Desolett…) kutu başına 2026'da birkaç yüz lira, reçetesiz verilir; ertesi gün hapı hemen alınmalıdır (levonorgestrel 72 saat, ulipristal 120 saat içinde). Eczacı yaş ya da evlilik sormaz.
- Uzun süreli yöntemler: bakır spiral (10 yıl) ASM'de ücretsiz; hormonlu spiral (Mirena, Kyleena) ve implant (Implanon) özel hekimde 5 000–15 000 TL artı takma ücreti; üç aylık iğne (Depo-Provera) ASM'de ücretsiz.
- Sterilizasyon: tüp ligasyonu sezaryen sırasında ya da laparoskopiyle devlet hastanesinde SGK kapsamında, evliyse eşin yazılı rızasıyla; vazektomi üroloji polikliniklerinde ve özel merkezlerde 10 000–25 000 TL, aynı rıza koşuluyla; bekârlarda rıza aranmaz.
- Almanya, Fransa, Hollanda ya da Avusturya'daki Türkler: Almanya'da kasa 22 yaşına kadar hapı karşılar, Fransa'da 26 yaşına kadar ücretsiz, Hollanda'da 21 yaşına kadar; Türkiye'de tatilde eczaneden reçetesiz alımın kolaylığı diasporanın stok yapmasına yol açar, ama gümrükte kişisel kullanım miktarı aranır.
Maliyet ve karşılanma
ASM ve devlet hastanesinde yöntemler ücretsiz (SGK'lı olmak şart değil). Eczanede hap 300–800 TL/kutu, ertesi gün hapı 300–600 TL, prezervatif 15–40 TL/adet, hormonlu spiral 5 000–10 000 TL artı takma 3 000–8 000 TL, implant 5 000–15 000 TL, vazektomi 10 000–25 000 TL, tüp ligasyonu devlette SGK kapsamında, özelde 30 000–60 000 TL.
Son değişiklikler
2025 «Aile Yılı» kapsamında Sağlık Bakanlığı doğum kontrolü yerine üreme sağlığı ve doğurganlık danışmanlığını öne çıkardı; ASM'lerde ücretsiz yöntem stoklarının azaldığı sivil toplum raporlarında belirtiliyor. Ertesi gün hapı reçetesiz satışı sürüyor; 2024'te bazı hap markalarında ruhsat ve tedarik sorunları yaşandı.
Nereye başvurulur
- Aile sağlığı merkezi (aile hekimi, ebe): ücretsiz danışmanlık ve yöntem, spiral takılması.
- Devlet hastanesi kadın doğum ve aile planlaması poliklinikleri: spiral, sterilizasyon, danışmanlık.
- Eczane: hap, ertesi gün hapı, prezervatif reçetesiz.
- Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı (TAPV) ve Cinsel Sağlık Enstitüsü Derneği: gençlere ve kadınlara bilgi.
Bilmekte fayda var
Evli bir kadının tüplerini bağlatması ya da erkeğin vazektomi olması için eşin yazılı rızası yasal koşuldur — tek taraflı karar hekimce reddedilir. Ertesi gün hapı ne kadar erken alınırsa o kadar etkilidir ve düzenli yöntemin yerini tutmaz. Eczaneden reçetesiz hap alırken bir kez hekim kontrolü (tansiyon, pıhtılaşma riski, sigara) atlanmamalıdır.
Sık sorulan sorular
18 yaşından küçüğüm, doğum kontrol hapı alabilir miyim?
Eczaneler fiilen yaş sormadan satar ve ertesi gün hapı için yaş sınırı yoktur; ASM'de hekim veli rızası isteyebilir ama prezervatif ve bilgi vermekle yükümlüdür. Sağlık Bakanlığı gençlik danışma birimleri bazı illerde gizlilikle hizmet verir.
Vazektomi için eşimin iznine ihtiyacım var mı?
Evliyseniz evet: 2827 sayılı kanunun 6. maddesi sterilizasyonda eşin rızasını arar. Bekâr, boşanmış ya da dulsanız rıza aranmaz. İşlem geri döndürülebilir sayılmaz.
Spirali nerede ücretsiz taktırabilirim?
Aile sağlığı merkezinde (eğitimli ebe ya da hekim) ya da devlet hastanesinin aile planlaması polikliniğinde bakır spiral ücretsizdir; hormonlu spiral devlette bulunmaz, özel hekimde ürün ve takma ücreti ödenir.
Kaynaklar
- 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr) — aile planlaması, sterilizasyon
- Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü — Üreme sağlığı — aile planlaması hizmetleri
- Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı (TAPV) — bilgi ve eğitim
- Cinsel Sağlık Enstitüsü Derneği (CİSED) — cinsel sağlık bilgilendirme
Kürtaj
Türkiye'de kürtaj 1983'ten beri gebeliğin onuncu haftasına kadar isteğe bağlı olarak yasaldır; evli kadın için eşin, 18 yaş altı için velinin izni gerekir. Uygulamada devlet hastanelerinin çoğu isteğe bağlı kürtaj yapmaz ve kadınlar özel kliniklere yönelir; ertesi gün hapı eczanede reçetesiz satılır.
| Süre | İsteğe bağlı 10 haftaya kadar; tıbbi zorunlulukla sonrası; tecavüzde 20 haftaya kadar |
|---|---|
| Rıza | Evli kadın için eşin rızası; 18 yaş altı için velinin rızası; kısıtlılar için vasi + hâkim |
| Yöntem | Cerrahi (vakum aspirasyon); ilaçla kürtaj ruhsatsız |
Tüm ayrıntılar: Kürtaj
Uyuşturucu ve uyarıcı maddeler
Türkiye'de uyuşturucu kullanmak ve kullanmak için bulundurmak suçtur (TCK 191, 2–5 yıl) ama ilk seferde savcılık kamu davasını erteler ve kişiyi tedavi ile denetimli serbestliğe yönlendirir; ticaret 10 yıldan başlar. Alkol 18 yaşından itibaren, 22:00–06:00 arası satış yasağı ve yüksek vergiyle satılır; tütün her kapalı alanda yasaktır; AMATEM merkezleri ücretsiz tedavi verir ve YEDAM 115 hattı danışmanlık sunar.
Türk Ceza Kanunu 188. madde uyuşturucu imal, ithal ve ihracını 20 yıldan 30 yıla kadar, satış ve ticaretini 10 yıldan az olmamak üzere hapisle (artırım halleriyle daha fazla) cezalandırır; 191. madde kullanmak için satın alma, kabul etme, bulundurma ve kullanmayı 2–5 yıl hapisle cezalandırır, ancak savcılık ilk seferde kamu davasının açılmasını beş yıl erteler, kişiyi denetimli serbestlik ve gerekirse tedaviye tabi tutar; yükümlülüklere uyulursa dava açılmaz. Esrar dahil bütün maddeler yasaktır; tıbbi kenevir yalnızca 2016 yönetmeliğiyle ruhsatlı ilaç (sativex ve benzeri) olarak ve reçeteyle mümkündür, kenevir yetiştiriciliği ise lifli üretim için izne bağlıdır. Alkol: 18 yaş altına satış ve içki içirme yasak; 2013'ten beri perakende satış 22:00–06:00 arası yasak, reklam ve promosyon yasak, özel tüketim vergisi yüksek; sürücülerde 0,50 promil (ticari ve toplu taşımada 0,20) sınırı, aşımı idari cezayla, tekrarlarda ehliyet iptaliyle sonuçlanır; uyuşturucu etkisinde araç kullanmak ehliyete beş yıl el konulmasıyla cezalandırılır. Tütün: 4207 sayılı kanunla 2009'dan beri bütün kapalı alanlarda sigara yasağı, düz paket (2020), 18 yaş altına satış yasağı; elektronik sigara ithalatı ve satışı 2020'den beri yasaktır. Tedavi: AMATEM ve ÇEMATEM merkezleri (yaklaşık 130) SGK kapsamında ücretsizdir; Yeşilay YEDAM merkezleri ve 115 hattı danışmanlık verir.
Temel noktalar
| Kullanım ve bulundurma | TCK 191: 2–5 yıl; ilk seferde kamu davasının ertelenmesi, denetimli serbestlik ve tedavi |
|---|---|
| Ticaret | TCK 188: imal, ithal ve ihraç 20–30 yıl; satış ve ticaret 10 yıldan az olmamak üzere; okul ve yurt yakınında artırım |
| Esrar | Yasak; tıbbi kenevir yalnızca ruhsatlı ilaç ve reçeteyle |
| Alkol | 18 yaş; 22:00–06:00 satış yasağı; reklam yasağı; sürücü 0,50 promil (ticari 0,20) |
| Tütün | 18 yaş; kapalı alanlarda yasak (4207); düz paket; e-sigara satışı yasak |
| Uyuşturuculu araç | Ehliyete 5 yıl el koyma ve idari ceza; kaza halinde hapis |
| Tedavi | AMATEM/ÇEMATEM ücretsiz (SGK); YEDAM 115 danışma hattı |
| Denetimli serbestlik | Rehberlik, tedavi ve sık idrar testi; uyumsuzlukta dava açılır |
Uygulamada
- Az miktarla yakalanma: polis maddeyi el koyar, savcılık tahlil yaptırır ve kullanım için bulundurma kabul edilirse kamu davasını erteler (5 yıl); denetimli serbestlik müdürlüğü program belirler (görüşmeler, idrar tahlili, gerekirse AMATEM'de tedavi). Programa uymayan ya da bu sürede yeniden yakalananın davası açılır ve 2–5 yıl istenir; miktar «kişisel kullanım sınırını» aşarsa ticaret şüphesiyle tutuklama riski doğar.
- Tedavi: AMATEM'e (Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) başvuru doğrudan ya da aile hekimi sevkiyle yapılır, yatılı ve ayakta tedavi SGK kapsamındadır; ÇEMATEM 18 yaş altı içindir; buprenorfin-nalokson ile yerine koyma tedavisi bazı merkezlerde vardır. Yeşilay YEDAM merkezleri (büyük illerde) ücretsiz psikolojik danışmanlık verir.
- Alkol sorunu yaşayan çiftler: AMATEM'de alkol tedavisi, Adsız Alkolikler toplantıları (İstanbul, Ankara, İzmir ve çevrimiçi), aile için Al-Anon; alkol etkisindeki şiddet 6284 kapsamında tedbir kararı nedenidir.
- İş yerinde: işveren alkol ve uyuşturucu etkisinde çalışanı derhal haklı nedenle işten çıkarabilir (İş Kanunu 25/II); sürücülerde ehliyet kaybı işi de bitirebilir.
- Almanya (2024'te esrar kısmen serbest), Hollanda (coffee shop) ya da Kuzey Kıbrıs'tan dönen Türkler: sınırda ya da ülke içinde bulundurma TCK 191'e girer, THC kan testi pozitifse ehliyete el konur; Türkiye'de «Almanya'da yasal» savunması geçerli değildir.
Maliyet ve karşılanma
AMATEM ve ÇEMATEM tedavisi SGK'lılar için ücretsiz, SGK'sızlar için düşük ücretli; özel bağımlılık klinikleri aylık yüz binlerce lira. Cezalar: alkollü araç kullanımında 2026'da idari para cezası ve 6 ay ehliyet iptali (tekrarlarda 2 yıl ve 5 yıl), uyuşturuculu araçta 5 yıl; 22:00 sonrası alkol satan işletmeye ağır para cezası. Tıbbi kenevir ilaçları reçeteli ve pahalıdır.
Son değişiklikler
2024–2025'te sentetik kannabinoid («bonzai») ve metamfetamin kaynaklı ölümler nedeniyle denetimli serbestlik programları yoğunlaştırıldı ve «Uyuşturucuyla Mücadele Eylem Planı 2024–2028» yayımlandı; e-sigara satış yasağı sürerken ısıtılmış tütün ürünleri de kapsama alındı. Alkolde ÖTV her yıl iki kez yeniden değerleme oranında artıyor.
Nereye başvurulur
- AMATEM / ÇEMATEM (Sağlık Bakanlığı): ücretsiz yatılı ve ayakta bağımlılık tedavisi.
- Yeşilay YEDAM — 115 danışma hattı ve merkezleri: ücretsiz psikososyal destek.
- Denetimli Serbestlik Müdürlüğü (adliyeler): TCK 191 programları.
- Adsız Alkolikler ve Adsız Narkotikler Türkiye: destek grupları; Al-Anon aileler için.
Bilmekte fayda var
Kamu davasının ertelenmesi bir hak değil savcılık kararıdır ve yalnızca bir kez tanınır: beş yıl içinde yeniden yakalanan kişi hem eski hem yeni suçtan yargılanır. Direksiyonda alkolden çok uyuşturucu ağır sonuç doğurur: eşik yoktur, dünkü esrardan kalan THC ehliyete beş yıl el konmasına yeter. Ve Almanya'daki serbestlik Türkiye'ye adım atınca biter.
Sık sorulan sorular
Az miktarda esrarla yakalandım, hapse girer miyim?
İlk seferde genellikle hayır: savcılık davayı erteler, denetimli serbestlik ve gerekirse tedavi uygular; yükümlülüklere uyar ve beş yıl temiz kalırsanız dava açılmaz ve adli sicile işlemez. Uymazsanız ya da tekrar yakalanırsanız 2–5 yıl hapis istenir.
Bağımlı olduğumu polise söylersem ceza alır mıyım?
TCK 192: kullanan kişi resmî makamlara başvurup tedavi isterse, hakkında soruşturma başlamadan önce yaptığı başvuru cezasızlık nedenidir; AMATEM'e kendi başvurmak da polisle ilgili değildir ve hasta bilgileri gizlidir.
İşveren beni alkol yüzünden işten çıkarabilir mi?
Evet: iş yerine sarhoş ya da uyuşturucu etkisinde gelmek ve iş yerinde içmek haklı nedenle derhal fesih sebebidir (İş Kanunu 25/II-ı), tazminatsız. Bağımlılık hastalık olsa da bu hükmü kaldırmaz; tedavi SGK kapsamında ve raporludur.
Kaynaklar
- Türk Ceza Kanunu — 188–192. maddeler (mevzuat.gov.tr) — tam metin
- Yeşilay — YEDAM ve 115 hattı — danışmanlık merkezleri
- Sağlık Bakanlığı — AMATEM merkezleri — bağımlılık tedavi merkezleri
- 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun (mevzuat.gov.tr) — tam metin