Ramy prawne
Bez intercyzy małżonkowie żyją w ustroju Zugewinngemeinschaft: majątki pozostają rozdzielne, a przy rozwodzie lub śmierci wyrównuje się przyrost. W prawie spadkowym obowiązuje dziedziczenie ustawowe z prawem do zachowku; od reformy z 2019 roku ustrój majątkowy można zmienić w każdej chwili, bez minimalnego okresu trwania.
Zugewinngemeinschaft nie jest wspólnością majątkową: w czasie małżeństwa majątki pozostają rozdzielne, wyrównanie następuje dopiero przy rozwodzie lub śmierci. Przy śmierci ustawowy udział spadkowy małżonka rośnie ryczałtowo o jedną czwartą. Podatkowo małżonek ma kwotę wolną 500 000 euro, każde dziecko 400 000 — kwoty, które przy nieruchomości w aglomeracji wyczerpują się szybciej, niż wielu sądzi.
Niemcy uczestniczą we wzmocnionej współpracy i stosują rozporządzenie (UE) 2016/1103 o ustrojach majątkowych par międzynarodowych; Polska nie uczestniczy. Dla małżeństwa zawartego po 29 stycznia 2019 roku bez wyboru prawa niemiecki sąd zastosuje prawo pierwszego wspólnego zwykłego pobytu małżonków — dla pary, która zamieszkała po ślubie w Niemczech, będzie to prawo niemieckie, nawet jeśli oboje są Polakami. Polski sąd oceni to według własnych reguł (wspólne prawo ojczyste, czyli polskie). Rozbieżność da się usunąć tylko wyborem prawa w umowie notarialnej.
Najważniejsze punkty
| Ustrój ustawowy | Zugewinngemeinschaft — rozdzielność z wyrównaniem dorobku |
|---|---|
| Ustroje umowne | Rozdzielność (Gütertrennung), wspólność (Gütergemeinschaft), zmodyfikowana Zugewinngemeinschaft |
| Udział małżonka w spadku | Obok dzieci połowa (jedna czwarta plus ryczałtowe wyrównanie dorobku) |
| Zachowek | Połowa udziału ustawowego, jako roszczenie pieniężne |
| Testament | Własnoręczny — w całości pismem ręcznym, z miejscem, datą i podpisem; albo notarialny |
| Testament berliński | Powszechny; dzieci mogą żądać zachowku już po pierwszej śmierci |
| Podatek od spadków | Kwoty wolne: 500 000 euro dla małżonka, 400 000 euro na dziecko |
| Odrzucenie spadku | Sześć tygodni od dowiedzenia się, sześć miesięcy przy pobycie za granicą |
| Uzupełnienie zachowku | Darowizny z ostatnich dziesięciu lat doliczane proporcjonalnie |
| Erbschein | Poświadczenie dziedziczenia zwykle wymagane przez księgi wieczyste i banki, jeśli nie ma testamentu notarialnego |
W praktyce
- Rozważyć intercyzę, gdy w grę wchodzi firma, duże różnice majątkowe lub dzieci z wcześniejszych związków — i wpisać do niej wybór prawa (niemieckiego albo polskiego), by oba państwa oceniały majątek tak samo.
- Testament sporządzić własnoręcznie albo notarialnie; testament napisany na komputerze i wydrukowany jest nieważny.
- Zarejestrować testament w Centralnym Rejestrze Testamentów (Zentrales Testamentsregister) Federalnej Izby Notarialnej.
- Uzupełnić o pełnomocnictwo opiekuńcze i oświadczenie pacjenta.
- Testament notarialny zwykle oszczędza spadkobiercom płatnego Erbschein.
- Dokumentować darowizny z datą: wpływają na zachowek jeszcze przez dziesięć lat.
Koszt i refundacja
Notarialna intercyza kosztuje według wartości przedmiotu, przy średnich majątkach często w niskich czterocyfrowych kwotach. Testament własnoręczny jest bezpłatny, notarialny zastępuje później Erbschein i często oszczędza więcej, niż kosztuje.
Ostatnie zmiany
Reforma prawa o nazwiskach z 2025 roku wpłynęła także na konfiguracje rodzinne; kwoty wolne w podatku od spadków są od lat uznawane za wymagające podniesienia, ale pozostają niezmienione.
Gdzie się zwrócić
- Notariusze i Centralny Rejestr Testamentów Federalnej Izby Notarialnej.
- Sądy spadkowe (Nachlassgericht) przy sądach rejonowych (Amtsgericht).
- Urzędy skarbowe (Finanzamt) dla deklaracji podatku od spadków.
- Polski notariusz, gdy część majątku leży w Polsce.
Warto wiedzieć
Testament napisany na komputerze i wydrukowany jest nieważny. Musi być w całości napisany ręcznie, datowany i podpisany — albo sporządzony notarialnie. Testament berliński jest popularny, ale ma pułapkę: może zmarnować kwoty wolne dzieci przy pierwszej śmierci i zwiększyć łączny podatek. Polskie prawo nie zna testamentu wspólnego małżonków — testament berliński sporządzony w Niemczech może być w Polsce kwestionowany co do majątku położonego w Polsce.
Najczęstsze pytania
Co konkretnie oznacza Zugewinngemeinschaft?
Każde zachowuje swój majątek; dzieli się tylko przyrost osiągnięty w czasie małżeństwa i dopiero na koniec. Kto zyskał więcej, wypłaca połowę różnicy. Długi jednego małżonka nie obciążają drugiego — chyba że podpisali razem.
Które prawo spadkowe obowiązuje parę polsko-niemiecką?
W UE obowiązuje rozporządzenie spadkowe 650/2012: decyduje prawo państwa ostatniego zwykłego pobytu zmarłego — nie obywatelstwo. Polak mieszkający na stałe w Niemczech podlega więc niemieckiemu prawu spadkowemu, także co do mieszkania w Polsce. Można jednak w testamencie wybrać prawo ojczyste, czyli polskie. Przed sporządzeniem testamentu warto skonsultować się z notariuszem znającym oba systemy.
Źródła i linki urzędowe
- Gesetze im Internet — urzędowe teksty ustaw federalnych
- Bund.de — przewodnik po urzędach federalnych
- Zentrales Testamentsregister — Centralny Rejestr Testamentów
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.