Ramy prawne
Sąd Najwyższy orzekł w Obergefell v. Hodges w czerwcu 2015 roku, że Konstytucja wymaga od stanów wydawania licencji i uznawania małżeństw osób tej samej płci. W grudniu 2022 roku Kongres uchwalił Respect for Marriage Act, który uchyla Defense of Marriage Act i wymaga federalnego i międzystanowego uznawania małżeństw ważnie zawartych gdzie indziej — zabezpieczenie przyjęte właśnie dlatego, że orzeczenie konstytucyjne może zostać zrewidowane.
Obraz amerykański jest warstwowy, a nie jednolity: orzeczenie konstytucyjne, ustawa federalna i pięćdziesiąt stanowych systemów prawnych, które wciąż różnią się co do rodzicielstwa, macierzyństwa zastępczego i dyskryminacji poza pracą. Dla pary polsko-amerykańskiej praktyczna konsekwencja jest taka, że odpowiedź na prawie każde pytanie zależy od stanu, a dokumenty warte posiadania to te, które podróżują — orzeczenie adopcyjne, a nie akt urodzenia.
Dla Polaków: małżeństwo zawarte w USA jest tu w pełni ważne i daje małżonkowi Polakowi zieloną kartę na równi z parami różnopłciowymi (od 2013 roku). W Polsce nie podlega transkrypcji; Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w 2023 roku (Przybyszewska i in. przeciwko Polsce), że Polska musi stworzyć ramy prawne dla par tej samej płci. Dzieci: polski USC odmówi transkrypcji aktu z dwoma ojcami lub matkami (uchwała NSA z 2 grudnia 2019 roku), ale ta sama uchwała nakazuje wydać dziecku polski paszport i PESEL na podstawie amerykańskiego aktu, a obywatelstwo potwierdza się po polskim rodzicu.
Najważniejsze punkty
| Małżeństwo | W całym kraju od Obergefell v. Hodges, czerwiec 2015 |
|---|---|
| Ustawa federalna | Respect for Marriage Act, grudzień 2022 |
| Uznawanie międzystanowe | Wymagane ustawą z 2022 roku niezależnie od miejsca zawarcia |
| Adopcja | Dostępna w każdym stanie; adopcja przez drugiego rodzica szeroko stosowana |
| Rodzicielstwo | Domniemanie rodzicielstwa różni się między stanami; często zaleca się adopcję potwierdzającą |
| Macierzyństwo zastępcze | Regulowane stan po stanie, od w pełni wspierającego do zakazanego |
| Dyskryminacja | Zatrudnienie objęte federalnie od Bostock, 2020; inne obszary zależą od stanu |
| Imigracja | Małżonek tej samej płci dostaje zieloną kartę jak każdy małżonek |
| Polska | Brak transkrypcji małżeństwa; paszport i PESEL dla dziecka po uchwale NSA 2019 |
W praktyce
- Nawet gdzie akt urodzenia wymienia oboje rodziców, szeroko zaleca się adopcję przez drugiego rodzica lub potwierdzającą: orzeczenie adopcyjne musi być uznane w każdym stanie i za granicą, akt urodzenia nie musi.
- Sprawdzić prawo o macierzyństwie zastępczym konkretnego stanu, nie kraju: różnice są skrajne.
- Poza zatrudnieniem ochrona przed dyskryminacją zależy całkowicie od prawa stanowego i lokalnego.
- Małżeństwo amerykańskie jest uznawane w całej UE w zakresie swobody przemieszczania i w większości krajów, które otworzyły małżeństwo — nie w polskim prawie rodzinnym.
- Dla dziecka z polskim rodzicem: wniosek do wojewody o potwierdzenie obywatelstwa polskiego na podstawie amerykańskiego aktu, potem paszport w konsulacie — bez transkrypcji.
Koszt i refundacja
Licencja małżeńska kosztuje od około trzydziestu do stu pięćdziesięciu dolarów zależnie od stanu. Adopcja potwierdzająca kosztuje zwykle od tysiąca do trzech tysięcy dolarów z honorariami — powszechnie uważana za wartą tej ceny.
Ostatnie zmiany
Respect for Marriage Act, podpisany w grudniu 2022 roku, gwarantuje federalne i międzystanowe uznawanie małżeństw osób tej samej płci i uchylił Defense of Marriage Act.
Gdzie się zwrócić
- Biuro county clerk — licencja małżeńska.
- Sąd rodzinny stanu — adopcja potwierdzająca lub przez drugiego rodzica.
- Stanowa komisja praw człowieka — dyskryminacja poza zatrudnieniem.
- Konsulat RP — paszport dziecka; wojewoda — potwierdzenie obywatelstwa.
Warto wiedzieć
Amerykański akt urodzenia z dwoma ojcami nie zostanie przepisany do polskich akt, a macierzyństwo zastępcze — legalne w Kalifornii czy Illinois — nie ma w Polsce skutków; polskie obywatelstwo dziecka potwierdza się jednak po polskim rodzicu genetycznym (wyroki NSA od 2018 roku). Przygotujcie się na dłuższe postępowanie u wojewody.
Najczęstsze pytania
Po co adopcja potwierdzająca, jeśli oboje rodzice są w akcie urodzenia?
Bo akt urodzenia jest zapisem administracyjnym, a orzeczenie adopcyjne wyrokiem sądu korzystającym z full faith and credit w każdym stanie i zasadniczo uznawanym za granicą. Prawnicy zalecają ją właśnie parom, które się przemieszczają lub podróżują — także do Polski.
Co właściwie robi Respect for Marriage Act?
Wymaga od rządu federalnego i każdego stanu uznania małżeństwa ważnego w miejscu zawarcia i uchyla wcześniejszą federalną definicję małżeństwa. Nie zmusza stanu do wydawania licencji, gdyby Obergefell uchylono — dlatego opisuje się go jako podłogę, nie gwarancję.
Czy moje dziecko urodzone w USA dostanie polski paszport?
Tak, jeśli jedno z rodziców jest Polakiem: po uchwale NSA z 2019 roku konsulat i wojewoda nie mogą odmówić potwierdzenia obywatelstwa i paszportu z powodu dwóch rodziców tej samej płci w akcie — transkrypcja aktu pozostaje jednak niemożliwa.
Źródła i linki urzędowe
- USA.gov — oficjalny przewodnik po usługach rządowych
- Congress.gov — ustawodawstwo federalne
- Orzecznictwo NSA — uchwała II OPS 1/19 z 2 grudnia 2019 roku
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.