Het wettelijke kader
In de zaak Fourie besliste het Grondwettelijk Hof (Constitutional Court) in december 2005 dat de uitsluiting van paren van hetzelfde geslacht van het huwelijk ongrondwettig was; het parlement antwoordde met de Civil Union Act van 2006. Zuid-Afrika werd zo het vijfde land ter wereld met een huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht — na onder meer Nederland (2001) en België (2003) — en is nog altijd het enige in Afrika. De grondwet van 1996 was de eerste ter wereld die discriminatie op grond van seksuele gerichtheid verbood. Adoptie staat open, zowel gezamenlijk als door de partner van de ouder (stiefouderadoptie); het ouderschap van kinderen die met medisch begeleide voortplanting zijn verwekt, wordt erkend, en beide ouders worden erkend als aan de voorwaarden van de Children's Act (de kinderwet) is voldaan. Draagmoederschap is door dezelfde Children's Act geregeld, met een schriftelijke overeenkomst die vóór de verwekking door het High Court moet worden bekrachtigd; commercieel draagmoederschap is verboden, redelijke onkosten mogen worden vergoed, en na de bekrachtiging zijn de wensouders vanaf de geboorte de wettelijke ouders — een ongewoon duidelijk kader. In 2020 werd de gewetensclausule geschrapt waarmee individuele huwelijksambtenaren (marriage officers) konden weigeren, en Home Affairs (het ministerie van Binnenlandse Zaken) moet ervoor zorgen dat elk kantoor een civil union kan voltrekken. Discriminatie valt onder de Equality Act en de wetgeving over haatmisdrijven. Zuid-Afrika bereikte de huwelijksgelijkheid via zijn grondwet en niet via de publieke opinie, waardoor de wet de samenleving ver vooruit was.
De kernpunten
| Huwelijk | Civil Union Act van 2006, na de uitspraak Fourie van december 2005 |
|---|---|
| Grondwet | Die van 1996 verbood als eerste ter wereld discriminatie op grond van seksuele gerichtheid |
| Adoptie | Gezamenlijke adoptie en stiefouderadoptie mogelijk |
| Ouderschap | Beide ouders erkend als aan de voorwaarden van de Children's Act is voldaan |
| Draagmoederschap | Geregeld door de Children's Act, met een overeenkomst die vóór de verwekking door het High Court wordt bekrachtigd; commercieel draagmoederschap verboden |
| Weigerende ambtenaren | Gewetensclausule voor huwelijksambtenaren in 2020 geschrapt |
| Discriminatie | Equality Act en wetgeving over haatmisdrijven |
| Nederlanders en Belgen | Huwelijk volledig erkend in Nederland en België; inschrijving in de BRP of overschrijving in de DABS |
In de praktijk
- Sinds 2020 mag geen kantoor van Home Affairs een paar wegsturen: het ministerie moet ervoor zorgen dat elk kantoor een civil union kan voltrekken. Wordt u toch geweigerd, vraag dan naar de kantoorchef en laat de weigering schriftelijk vastleggen.
- Verder is de procedure die van elk huwelijk (zie de fiche over het huwelijk): zonder huwelijkscontract (antenuptial contract) vóór de ceremonie trouwt u in gemeenschap van goederen (in community of property).
- Laat een draagmoederschapsovereenkomst door het High Court bekrachtigen vóór de verwekking, niet erna; commercieel draagmoederschap is verboden.
- Laat het huwelijk met een apostille en zo nodig een beëdigde vertaling inschrijven in de Basisregistratie Personen (BRP) — of, als u niet in Nederland woont, bij de gemeente Den Haag (Landelijke Taken) — of via de ambassade of het consulaat overschrijven in de Belgische Databank Akten Burgerlijke Stand (DABS): Nederland en België erkennen het met dezelfde gevolgen voor erfenis, pensioen en verblijf. Een Zuid-Afrikaans huwelijk wordt in de hele Europese Unie erkend voor het verblijfsrecht en in de meeste landen die het huwelijk hebben opengesteld.
- Een Zuid-Afrikaanse geboorteakte met twee vaders na draagmoederschap wordt in Nederland en België niet automatisch erkend: in Nederland volgt de erkenning pas na rechterlijke toetsing, en Belgische paren laten de akte via de ambassade of het consulaat erkennen, wat bij draagmoederschap niet gegarandeerd is.
- Ondanks het sterke wettelijke kader blijft geweld een ernstig probleem, met inbegrip van zogenaamde «corrigerende verkrachting» (corrective rape).
Kosten en vergoeding
Het huwelijk zelf kost een bescheiden vergoeding bij Home Affairs. Draagmoederschap vereist de bekrachtiging door het High Court en juridische bijstand, en dat is de grote uitgave. Voor gebruik in Nederland of België komen daar de apostille en een eventuele beëdigde vertaling bij.
Recente veranderingen
In 2020 werd de gewetensclausule voor huwelijksambtenaren geschrapt. Twintig jaar na de Civil Union Act is de wetgeving een model voor het continent, terwijl de handhaving het probleem blijft.
Waar u terechtkunt
- Department of Home Affairs: huwelijk (civil union) en huwelijksakte.
- South African Human Rights Commission: discriminatie.
- High Court: bekrachtiging van een draagmoederschapsovereenkomst.
- Nederlandse ambassade in Pretoria (Nederland Wereldwijd) en Belgische ambassade in Pretoria: inschrijving van het huwelijk, erkenning van de geboorteakte; COC Nederland en çavaria in Vlaanderen: informatie.
Goed om te weten
De kloof tussen wet en dagelijks leven is hier het bepalende kenmerk: het wettelijk kader behoort tot de sterkste ter wereld, het geweld tot het hoogste. Trek geen conclusies uit de wettelijke positie alleen. Nederlandse en Belgische paren die aan draagmoederschap in Zuid-Afrika denken, laten zich vooraf adviseren door een gespecialiseerde advocaat, in Zuid-Afrika en thuis.
Bronnen en officiële links
- gov.za — officieel portaal van de Zuid-Afrikaanse overheid — in het Engels
- South African Human Rights Commission — grondwettelijke mensenrechtencommissie, in het Engels
- Nederland Wereldwijd — buitenlandse akten omzetten naar Nederlandse akten — Ministerie van Buitenlandse Zaken
- COC Nederland — belangenorganisatie
Gecontroleerde links naar officiële of gezaghebbende bronnen. Ze openen in een nieuw tabblad.