Yasal çerçeve
Türk Medeni Kanunu evliliği kadınla erkek arasında tanımlar ve Anayasa'nın 41. maddesi aileyi bu temele oturtur; aynı cinsiyetten evlilik ya da birliktelik için hiçbir yasa tasarısı gündemde değildir. Yurt dışında kıyılan eşcinsel evlilikler nüfus kütüğüne işlenmez ve hiçbir sonuç doğurmaz. Eşcinsel ilişki Osmanlı'da 1858'den, Cumhuriyet'te baştan beri suç değildir; rıza yaşı yönelimden bağımsızdır. Buna karşılık Anayasa'nın 10. maddesi ve İş Kanunu'nun 5. maddesi cinsel yönelimi ayrımcılık nedenleri arasında saymaz; Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu yönelimi kapsamına almaz. Evlat edinme yalnızca evli çiftlere birlikte ya da 30 yaşını doldurmuş bekâr kişiye açıktır; eşcinsel çift birlikte evlat edinemez. Cinsiyet değişikliği TMK 40'a göre 18 yaşını doldurmuş, evli olmayan ve transseksüel yapıda olduğu sağlık kurulu raporuyla saptanan kişiye mahkeme izniyle tanınır; Anayasa Mahkemesi 2017'de üreme yeteneğinden yoksun olma ön koşulunu iptal etti, ameliyat ise nüfus kaydının değişmesi için hâlâ aranır. İstanbul Onur Yürüyüşü 2015'ten beri yasaklanmaktadır.
Temel noktalar
| Evlilik | Yok; Anayasa 41 ve TMK 124: kadın ve erkek |
|---|---|
| Kayıtlı birliktelik | Yok; gündemde değil |
| Yabancı evliliğin tanınması | Tescil edilmez; yalnızca kıyıldığı ülkede geçerli |
| Evlat edinme | Birlikte imkânsız; 30 yaşını doldurmuş bekâr kişi yönelimden bağımsız evlat edinebilir |
| Ayrımcılık | Hiçbir yasada cinsel yönelim açıkça sayılmaz; genel eşitlik ilkesine dayanılır |
| Nefret suçu | TCK 122 (nefret ve ayrımcılık) yönelimi saymaz; mahkeme kararları dağınık |
| Cinsiyet değişikliği | TMK 40: 18 yaş, bekâr olma, sağlık kurulu raporu, mahkeme izni, kayıt için ameliyat |
| Askerlik | Eşcinsellik «çürük» raporu gerekçesi olabilir; belge istenmesi uygulaması tartışmalı |
Uygulamada
- Türkiye'de yaşayan eşcinsel çift kendini özel araçlarla korur: vasiyetname (akraba olmayan lehtar için yüksek veraset vergisiyle), hastane için noter vekâletnamesi, ortak konut için paylı mülkiyet tapusu, hayat sigortası ve bireysel emeklilikte eşin lehtar gösterilmesi.
- Yurt dışında evlilik: Almanya, Hollanda, Danimarka, Portekiz, İspanya, Birleşik Krallık yabancı çiftleri evlendirir; Danimarka ve Portekiz ikamet gerektirmeyen en basit usullere sahiptir. Türk nüfus müdürlüğü «evlenme ehliyet belgesi» vermeyebilir; bazı ülkeler yerine bekârlık belgesi ya da nüfus kayıt örneği kabul eder.
- Almanya, Fransa, Hollanda ya da Avusturya'daki Türkler orada evlenebilir ya da kayıtlı birliktelik yapabilir; eşin oturma izni, miras ve vergi hakları o ülkede tamdır. Almanya'da 2024 kolaylaştırılmış vatandaşlık yasası çifte vatandaşlığa izin verir; Türkiye'ye dönüşte ilişki hukuken yok sayılır.
- Yurt dışında iki anneyle doğan çocuk: Türk nüfus kütüğüne yalnızca doğuran annenin adıyla işlenir; öteki annenin ebeveynliği tanınmaz. Çocuk Türk anneden Türk vatandaşlığını kendiliğinden alır.
- Ayrımcılık ve şiddette: Kaos GL ve SPoD hukuk destek hatları, baroların adli yardım büroları, ağır durumlarda Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru ve ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; AİHM Türkiye'yi trans bireylerin haklarıyla ilgili birçok davada mahkûm etmiştir.
Maliyet ve karşılanma
Hukuki bağ olmadan çift gerçek bir bedel öder: akraba olmayan lehtar için %10–30 veraset ve intikal vergisi, dul aylığı yokluğu, ortak sağlık sigortası yokluğu. Noter işlemleri (vasiyetname, vekâletname) birkaç bin lira; yurt dışında evlilik Danimarka'da birkaç yüz avrodan Birleşik Krallık'ta seyahatle birkaç bin avroya kadar.
Son değişiklikler
2023 Anayasa değişikliği önerisinde «aile kadınla erkeğin evliliğine dayanır» ifadesinin Anayasa'ya yazılması gündeme geldi ama yasalaşmadı. AİHM, 2026'da da sürmekte olan davalarda Türkiye'yi trans bireylerin kayıt değişikliği ve onur yürüyüşü yasakları nedeniyle mahkûm etmeyi sürdürüyor; Kuzey Kıbrıs eşcinselliği 2014'te suç olmaktan çıkardı, Kıbrıs Cumhuriyeti 2015'te medeni birlik tanıdı.
Nereye başvurulur
- Kaos GL (Ankara) ve SPoD (İstanbul): hukuki destek hatları, psikolojik destek, bilgi.
- LİSTAG: LGBT bireylerin aileleri için destek grubu.
- Baro adli yardım büroları: ayrımcılık ve şiddet davalarında ücretsiz avukat.
- Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru ve AİHM: iç hukuk yolları tükendikten sonra.
Bilmekte fayda var
Yurt dışında kıyılan nikâh Türkiye'de hiçbir şey vermez — ne miras, ne hastanede bilgi hakkı, ne ortak kredi. Türkiye'de yaşamayı planlayan çift vasiyetname ve vekâletnameleri düzenlemeli; göç etmeyi planlayan çift, oturma ve mal haklarını veren nikâhı gideceği ülkede kıymalı. Onur yürüyüşlerine polis müdahalesi ve gözaltı riski her yıl sürüyor.
Sık sorulan sorular
Almanya'da evlendik, eşim Türkiye'de benimle yaşayabilir mi?
Türk hukuku evliliği tanımadığı için aile ikamet izni verilmez; eş yalnızca kendi başına — çalışma, öğrenim ya da turistik ikamet iznine dayanarak — Türkiye'de kalabilir. AB vatandaşları için Avrupa Birliği hukukunun Coman kararı Türkiye'de uygulanmaz.
Eşcinsel bir kişi Türkiye'de evlat edinebilir mi?
Evet, 30 yaşını doldurmuş bekâr kişi olarak, il müdürlüğünün sosyal incelemesinden geçerek; yasa yönelimi engel saymaz ama uygulamada adaylar bunu açıklamaz. Çift olarak birlikte evlat edinme mümkün değildir.
İşten yönelimim yüzünden çıkarıldım, ne yapabilirim?
İş Kanunu yönelimi açıkça saymasa da «benzeri sebepler» ifadesi ve Anayasa'nın eşitlik ilkesi dayanak yapılabilir; iş mahkemesinde ayrımcılık tazminatı (dört aya kadar ücret) ve işe iade davası açılır. Kaos GL ve SPoD dava desteği verir.
Kaynaklar ve resmî bağlantılar
- Türk Medeni Kanunu — 40. madde, cinsiyet değişikliği (mevzuat.gov.tr) — tam metin
- Kaos GL Derneği — hukuki destek ve raporlar
- SPoD — Sosyal Politika, Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları Derneği — destek hatları
- Anayasa Mahkemesi — bireysel başvuru — başvuru koşulları
Resmî veya güvenilir kaynaklara doğrulanmış bağlantılar. Yeni sekmede açılır.