Ramy prawne
Prawo polskie zna tylko małżeństwo kobiety i mężczyzny. Konkubinat (wspólne pożycie) nie jest uregulowany jako instytucja, ale pojawia się punktowo w przepisach: Kodeks karny zalicza „osobę pozostającą we wspólnym pożyciu” do osób najbliższych (prawo odmowy zeznań, art. 115 § 11), Kodeks cywilny pozwala partnerowi wstąpić w stosunek najmu po śmierci najemcy (art. 691), ustawa o świadczeniach zdrowotnych pozwala upoważnić dowolną osobę do informacji medycznej. Sąd Najwyższy w uchwale z 2012 roku uznał, że „wspólne pożycie” obejmuje także pary tej samej płci. Poza tym partnerzy są dla prawa obcymi ludźmi: nie dziedziczą po sobie ustawowo, nie rozliczają się wspólnie z podatku, nie mają wzajemnego obowiązku alimentacyjnego, a rozliczenie wspólnie zgromadzonego majątku odbywa się przez przepisy o współwłasności albo o bezpodstawnym wzbogaceniu. Sejm uchwalił w 2026 roku ustawę o statusie osoby najbliższej, tworzącą rejestrowaną umowę dwóch osób z prawem do informacji medycznej, dziedziczenia bez podatku i wspólnego rozliczenia; Prezydent ją zawetował, a Sejm nie zebrał większości trzech piątych, by weto odrzucić.
Najważniejsze punkty
| Związek rejestrowany | Nie istnieje; projekt z 2026 roku zawetowany |
|---|---|
| Konkubinat | Brak definicji ustawowej; uznawany punktowo (najem, odmowa zeznań, wspólne pożycie w prawie karnym) |
| Dziedziczenie | Żadne bez testamentu; z testamentem partner płaci podatek od spadków w III grupie (12–20 %) |
| Podatki | Brak wspólnego rozliczenia PIT; darowizny między partnerami opodatkowane od 5 733 zł |
| Dzieci | Te same prawa co w małżeństwie po uznaniu ojcostwa; wspólna władza rodzicielska |
| Mieszkanie | Partner wstępuje w najem po śmierci najemcy (art. 691 KC); brak ochrony przy mieszkaniu własnościowym drugiej osoby |
| Związki zawarte za granicą | PACS, związek rejestrowany ani małżeństwo jednopłciowe nie są w Polsce uznawane |
| Szpital | Informacja o stanie zdrowia tylko za pisemnym lub ustnym upoważnieniem pacjenta |
W praktyce
- Testament to pierwsze narzędzie: bez niego partner nie dostaje nic, a z nim dziedziczy, ale musi zapłacić podatek od spadków według najwyższej, III grupy (12, 16 albo 20 % ponad kwotę wolną 5 733 zł) i zachować zachowek dla dzieci, rodziców lub — gdyby istniał — małżonka zmarłego.
- Upoważnienie do informacji medycznej i do dokumentacji składa się w każdym szpitalu i u lekarza rodzinnego; można je też zapisać na Internetowym Koncie Pacjenta. Bez niego personel może odmówić partnerowi jakiejkolwiek informacji.
- Wspólne mieszkanie kupuje się na współwłasność w udziałach odpowiadających wkładom, z wpisem obojga do księgi wieczystej; kredyt hipoteczny na dwoje niezamężnych partnerów banki udzielają bez trudności.
- Umowa o wspólnym prowadzeniu gospodarstwa (spisana, najlepiej u notariusza) ustala, kto płaci co i jak rozliczyć rozstanie: bez niej partner, który finansował remont mieszkania drugiego, musi udowadniać nakłady w procesie o bezpodstawne wzbogacenie.
- Polacy mieszkający w Niemczech, Holandii, Irlandii, Wielkiej Brytanii czy Francji mogą tam zawrzeć związek partnerski lub małżeństwo jednopłciowe ważne w tym kraju; w Polsce pozostaną prawnie obcy — o ile nie uzyskają uznania na podstawie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Przybyszewska (2023), który nakazał Polsce stworzyć jakąś formę uznania.
Koszt i refundacja
Testament notarialny kosztuje 50 zł taksy plus VAT (100 zł z zapisem windykacyjnym), pełnomocnictwo notarialne 30–100 zł, umowa majątkowa między partnerami według wartości. Podatek od darowizn i spadków między partnerami: III grupa, od 12 do 20 %, po odliczeniu kwoty wolnej 5 733 zł.
Ostatnie zmiany
Sejm uchwalił w 2026 roku ustawę o statusie osoby najbliższej — pierwszą w historii Polski formę prawnego uznania par bez ślubu, także jednopłciowych — ale Prezydent ją zawetował, a 17 września 2026 roku Sejmowi nie udało się odrzucić weta. Wyrok ETPC Przybyszewska i inni przeciwko Polsce (grudzień 2023) wciąż czeka na wykonanie.
Gdzie się zwrócić
- Notariusz: testament, pełnomocnictwo, umowa o wspólnym gospodarstwie, umowa współwłasności.
- Internetowe Konto Pacjenta (pacjent.gov.pl): upoważnienie partnera do informacji medycznej i dokumentacji.
- Sąd rejonowy (wydział cywilny): spory o rozliczenie konkubinatu, wstąpienie w najem.
- Kampania Przeciw Homofobii, Miłość Nie Wyklucza: poradnictwo prawne dla par jednopłciowych i informacja o uznaniu związków zagranicznych.
Warto wiedzieć
„Wspólne pożycie” liczy się w kilku przepisach, ale nigdzie nie daje prawa do spadku, renty rodzinnej ani zasiłku po partnerze. Para, która żyje razem dwadzieścia lat bez ślubu, jest dla ZUS, urzędu skarbowego i sądu spadkowego parą obcych sobie ludzi. Kto nie chce albo nie może wziąć ślubu, powinien spisać testament, pełnomocnictwa i umowę majątkową — to godzina u notariusza za kilkaset złotych.
Najczęstsze pytania
Czy związek partnerski zawarty w Niemczech albo w Wielkiej Brytanii jest w Polsce uznawany?
Nie. Polskie urzędy nie wpisują ani związków partnerskich, ani małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą; para pozostaje w Polsce prawnie obca. Związek zachowuje jednak wszystkie skutki w kraju zawarcia i w innych państwach, które go uznają.
Czy konkubent może odmówić zeznań przeciwko partnerowi?
Tak: Kodeks postępowania karnego traktuje osobę pozostającą we wspólnym pożyciu jak osobę najbliższą, więc może odmówić składania zeznań — także w związku jednopłciowym, jak rozstrzygnął Sąd Najwyższy.
Co z mieszkaniem, gdy partner umrze?
Jeśli mieszkanie było wynajmowane na nazwisko zmarłego, partner wstępuje w najem, o ile stale z nim mieszkał. Jeśli było własnością zmarłego, bez testamentu przypada jego rodzinie, a partner może zostać wezwany do wyprowadzki.
Źródła i linki urzędowe
- Kodeks cywilny — art. 691 (wstąpienie w najem) — tekst ujednolicony
- Kodeks karny — art. 115 § 11 (osoba najbliższa) — tekst ujednolicony
- Sejm RP — proces legislacyjny: ustawa o statusie osoby najbliższej — druki i głosowania
- Kampania Przeciw Homofobii — poradnictwo prawne — organizacja pozarządowa
Sprawdzone linki do źródeł urzędowych lub referencyjnych. Otwierają się w nowej karcie.